1.009: ปรัชญาแห่งอุปนิษัท 2

Title Thumbnail & Hero Image: พรหมัน, พัฒนาเมื่อ: 20 สิงหาคม 2569.

1.009: ปรัชญาแห่งอุปนิษัท 2

First revision: Aug.20, 2026

Last change: Oct.8, 2026

สืบค้น รวบรวม เรียบเรียง แปล และปริวรรต โดย อภิรักษ์ กาญจนคงคา.

หน้าที่ 163 (ต่อ)

บทที่ 8

พรหมัน

ต่อไปนี้เราจะเริ่มนิยามความจริงสูงสุดจากมุมมองเชิงวัตถุ ซึ่งเรียกว่าพรหมัน¹.
หมายเหตุ การขยายความ:
^01. วูล์ฟกัง ฟริทซ์ เฮาก์ (Wolfgang Fritz Haug) - (เกิดเมื่อวันที่ 23 มีนาคม พ.ศ.2479/ค.ศ.1936 ที่เมืองเอสลิงเงน อัม เนคาร์ รัฐเวือร์ทเทมแบร์ก สหพันธรัฐเยอรมนี) ดำรงตำแหน่งศาสตราจารย์ด้านปรัชญาที่มหาวิทยาลัยเสรีแห่งเบอร์ลินตั้งแต่ปี พ.ศ.2522/ค.ศ.1979 จนกระทั่งเกษียณอายุในปี พ.ศ.2544/ค.ศ.2001 ซึ่งเขาได้ศึกษาภาษาโรมานซ์และศาสนศึกษา และได้รับปริญญาเอก (ในปี พ.ศ.2509/ค.ศ.1966 ในหัวข้อ "ฌอง-ปอล ซาร์ตร์ และการสร้างความไร้สาระ - Jean-Paul Sartre and the construction of absurdity").
^02. ไฮน์ริช ร็อท (Heinrich Roth) - (18 ธันวาคม พ.ศ.2163/ค.ศ.1620 - 20 มิถุนายน พ.ศ.2211/ค.ศ.1668) - มิชชั่นนารีเยซูอิต ชาวเยอรมัน และนักวิชาการด้านภาษาสันสกฤต เข้ามาในภารตะที่เกาะในเมืองกัวก่อน แล้วมาพำนักในเมืองอักรา ท่านเรียนรู้เรื่องภารตะ และภาษาสันสกฤต ตีพิมพ์เรื่องราวการเดินทางกลับยุโรปทางบก เล่าเรื่องจักรวรรดิโมกุล.
^03. เฮนรี่ โอลเดนเบิร์ก (Henry Oldenburg) - (ราว พ.ศ.2162/ค.ศ.1619 - 5 กันยายน พ.ศ.2220/ค.ศ.1677) นักปรัชญาชาวเยอรมัน เคยดำรงตำแหน่งเลขานุการของราชสมาคม เพื่อส่งเสริมปรัชญาธรรมชาติ ในกรุงลอนดอน ท่านอุทิศตนในการออกวารสารและคัดกรองวรรณกรรมทางวิทยาศาสตร์ - Philosophical Transactions อย่างสม่ำเสมอ และตีพิมพ์หนังสือสำคัญสองเล่มคือ "Principia" และ "Optics".
^04. เพาล์ ดุสเซ่น (Paul Jakob Deussen) รายละเอียดดูในหน้าที่ 114 หมายเหตุ การขยายความที่ 02 ของ ปรัชญาอินเดีย เล่มที่ 1.006 - ยุคพระเวท: บทสวดแห่งฤคเวท (ต่อ 3).
^05. มัคส์ มึลเลอร์ (Max Müller) รายละเอียดดูในหน้าที่ 1 ของ 02B-1. บรรดาเหล่าปราชญ์ภารตะ 1 - รวมสัปตะฤๅษี.
---------------
^1. คำถามที่ว่า "พรหมัน - ब्रह्मन् - Brahman" มีความหมายถึงความจริงสูงสุดในอุปนิษัทในอุปนิษัทได้อย่างไรนั้น มีนักวิชาการหลายท่านที่ให้คำตอบที่แตกต่างกันออกไป. เฮาก์⁰¹ เขื่อว่า พรหมัน หมายถึง การอธิษฐาน โดยมีรากศัพท์มาจาก พฤห - Bṛh ซึ่งหมายถึง การพองตัวหรือการเจริญเติบโต ดังนั้นจึงหมายถึงสิ่งที่พองตัวหรือเจริญเติบโตนั่นเอง. คำอธิษฐานอันศักดิ์สิทธิ์ก่อให้เกิดการเจริญเติบโต จากนั้นจึงมีความหมายถึงพลังแห่งธรรมชาติ และในภายหลังหมายถึงความจริงแท้สูงสุด. ตามที่ร็อท⁰² กล่าวไว้ พรหมันในตอนแรกหมายถึงพลังแห่งเจตจำนงที่มุ่งไปยังเทพเจ้า จากนั้นจึงหมายถึงสูตรอันศักดิ์สิทธิ์ และในที่สุดก็หมายถึงความสัมบูรณ์. โอลเดนเบิร์ก⁰³ คิดว่าในสมัยพระเวทนั้น เมื่อโลกเต็มไปด้วยเทพเจ้าและพลังลึกลับมากมายที่สามารถสร้างความสุขและความทุกข์ได้ บุคคลที่มีอำนาจมากที่สุดคือหมอผี ผู้ใช้เวทมนต์และสร้างผลใด ๆ ก็ได้ตามที่ต้องการ. ดังนั้นพรหมันจึงหมายถึงเวทมนตร์. ในสมัยของบรรดาเหล่าพราหมณ์นั้น คำนี้หมายถึงบทสวดศักดิ์สิทธิ์ที่ใช้ในการบูชายัญ. บางทีบทสวดเหล่านี้บางส่วนอาจถูกใช้เป็นเวทมนตร์เพื่อสร้างผลอันวิเศษ. คำนี้ค่อย ๆ เปลี่ยนไปหมายถึงพลังงานศูนย์กลางที่สร้างโลก. ดุสเซ่น⁰⁴ เชื่อว่าพรหมันคือคำอธิษฐาน ซึ่งยกระดับจิตวิญญาณ เมื่อเรารับรู้ความจริง และความจริงนั้นก็ถูกแทนด้วยคำนี้. มัคส์ มึลเล่อร์⁰⁵ ได้สืบย้อนที่มาของ "คำ" นี้ ดังที่เห็นได้จากชื่อ พฤหัสปติ (बृहस्पति - Bṛhaspati) หรือ วากัสปติ (वाचस्पति - Vācaspati) ซึ่งหมายถึงเทพแห่งคำพูด. สิ่งที่เปล่งเสียงออกมาคือพรหมัน (S.S. - Six Systems of Indian Philosophy หน้าที่ 52 และ 70 - รายละเอียดดูใน ระบบทั้งหกของปรัชญาอินเดีย 1.). เราไม่จำเป็นต้องกังวลเกี่ยวกับรากศัพท์ของคำนี้. สำหรับเราแล้ว พรหมันหมายถึง ความจริงที่เติบโต หายใจหรือขยายตัว.
1.
2.
หน้าที่ 164
ในฤคเวท, เราได้เห็นแล้วว่าแนวคิดด้านเอกนิยมนั้นได้มาถึงแล้ว. ส่วนในคัมภีร์อุปนิษัทนั้นได้พยายามให้คำจำกัดความที่สมเหตุสมผลยิ่งขึ้นเกี่ยวกับจิตวิญญาณนิรันดร์มีจริยวัตรและทรงผ่อนคลายวรกายตลอดเวลา. ในอีกที่หนึ่ง เราได้ติดตามความก้าวหน้าจากแนวคิดที่ต่ำกว่าและไม่สมบูรณ์ ไปสู่แนวคิดที่เหมาะสมยิ่งขึ้นซึ่งกำหนดไว้ในไตติรียะ อุปนิษัท.¹ ในบทหรือบรรพที่ 3, บุตรชายได้เข้าหาบิดาเพื่อขอให้สอนเขาเกี่ยวกับธรรมชาติของความเป็นจริงซึ่งเป็นที่มาของสรรพสิ่งและเป็นสิ่งที่ทุกสิ่งจะกลับคืนสู่ (ที่เดิม). บุตรชายได้รับรู้ถึงลักษณะทั่วไปของพรหมัน และถูกขอให้ค้นเนื้อหาที่ตรงตามข้อกำหนดเหล่านั้น "สิ่งที่เป็นต้นกำเนิดของสิ่งมีชีวิตเหล่านี้ สิ่งที่พรหมันดำรงอยู่เมื่อถือกำเนิดมา และสิ่งที่พรหมันเข้าไปเมื่อดับสูญ นั่นคือพรหมัน."² สิ่งต่าง ๆ ในโลกเปลี่ยนแปลงรูปร่างอยู่เสมอ และไม่อาจถือได้ว่าเป็นจริงที่มีอยู่จริงได้ในความรู้สึกที่เปี่ยมล้น. มีสิ่งใดที่คงที่และไม่เปลี่ยนแปลงอยู่เบื้องหลังจักรวาลแห่งสรรพสิ่งต่าง ๆ ที่เปลี่ยนแปลงไปหรือไม่ นามรูป (नामरूप - nāmarūpa) หรือชื่อและรูป ดังที่ในคัมภีร์อุปนิษัทเรียกกัน? บุตรชายถือว่าสสารเป็นความจริงสูงสุด. เป็นแง่มุมที่โดดเด่นที่สุดของโลกภายนอก. มุมมองนี้เป็นของพวกโลกายัต⁰¹ หรือพวกวัตถุนิยม. ในไม่ช้า บุตรชายก็ค้นพบว่าสสารไม่สามารถอธิบายปรากฏการณ์ของชีวิตได้. การเจริญเติบโตของพืชต้องการคำอธิบายที่แตกต่างออกไป. เขาค้นพบว่าปราณหรือชีวิตในฐานะที่เป็นหลักการสูงสุด.³ สสารไม่ได้เป็นกุญแจสำคัญของชีวิต แม้ว่าชีวิตจะดำรงอยู่ไม่ได้หากปราศจากสสารก็ตาม. มีบางสิ่งในชีวิตที่ทำให้มันสามารถดูดซับและเปลี่ยนแปลงธาตุอนินทรีย์ได้. สิ่งนั้นคือหลักการสำคัญซึ่งในมนุษย์ช่วยเปลี่ยนพืชพรรณให้กลายเป็นเลือด กระดูก และกล้ามเนื้อ. มันคือหลักการที่แผ่ซ่านไปทั่วจักรวาลและเชื่อมโยงมนุษย์กับสรรพสิ่งทั้งปวง.⁴ บุตรชายมั่นใจว่าชีวิตมีระเบียบแบบแผนที่แตกต่างจากสสาร แม้ว่าปราณจะเป็นแก่นแท้ของร่างกายก็ตาม.⁵
หมายเหตุ การขยายความ:
^01. โลกายัต (लोकायत - Lokāyata - लोकायताः The lokāyatas) หรือพวกจารวาก (चार्वाक - Cārvāka) - เป็นสำนักปรัชญาภารตะโบราณที่เน้นการบริโภค วัตถุนิยม และอเทวนิยม เดิมความหมายของโลกายตะนั้น แปลว่า "ปรัชญาของประชาชน." หรือหมายถึงความรู้เกี่ยวกับธรรมชาติและศิลปะแห่งการโต้แย้งในตำราพุทธศาสนาและคัมภีร์ภาษาสันสกฤตยุคแรก การเปลี่ยนไปสู่วัตถุนิยม: ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 11-13 หรือคริสต์ศตวรรษที่ 6 ถึง 8 คำนี้กลายเป็นคำพ้องความหมายกับจารวากและปรัชญาวัตถุนิยมสุดโต่ง การก่อตั้ง: ตามธรรมเนียมแล้วเชื่อกันว่าฤๅษีพฤหัสบดี หรือ พฤหสฺปติ (बृहस्पति - Sage Bṛhaspati) เป็นผู้ก่อตั้งราว 57 ปีก่อนพุทธกาล หรือ 600 ปีก่อนคริสตกาล และดูรายละเอียดเพิ่มเติมในหน้าที่ 1 ของสรรพทรรศนะสังเคราะห์ 1 - บทนำและระบบจารวาก.
---------------
^1. ดูใน Reign of Religion, บทที่ 8.
^2. บทที่ 3 หน้าที่ 1.
^3. ปราณ (प्राण - Prāṇa) หมายถึง ลมหายใจ. ดูในฤคเวท บรรพที่ 1 สรรคที่ 66 โศลกที่ 1; บรรพที่ 3 สรรคที่ 53 โศลกที่ 21; บรรพที่ 10 สรรคที่ 59 โศลกที่ 6.
^4. ดูใน ปรัศนะ อุปนิษัท บรรพที่ 2.
^5. พฤหทารัณยกะ อุปนิษัท บรรพที่ 1 สรรคที่ 3 โศลกที่ 90. ดูใน ฉานโทคยะ อุปนิษัท บรรพที่ 6 สรรคที่ 2 โศลกที่ 4.
1.
2.

หน้าที่ 165

อีกครั้งหนึ่ง เขาไม่พอใจกับคำตอบที่ว่าปราณ คือความจริงสูงสุด เพราะปรากฎการณ์ทางจิตสำนึกที่เราพบเจอในโลกของสัตว์นั้น ไม่สามารถอธิบายได้ด้วยหลักการของชีวิต. มนัสหรือจิตสำนึกที่รับรู้ได้ เป็นผลผลิตที่แตกต่างจากชีวิตและสสาร. ดูเหมือนว่านี่จะเป็นจุดสูงสุดของกระบวนการสำคัญ. ดังนั้นบุตรชายจึงเชื่อว่า มนัส (मानस - Manas) คือ พรหมัน. แม้แต่สิ่งนี้ก็ยังไม่เพียงพอ เพราะมีข้อเท็จจริงทางปัญญาที่จิตสำนึกเพียงอย่างเดียวไม่สามารถนำมาพิจารณาได้. วิญญาณหรือภูมิปัญญาคือพรหมัน.¹ ซึ่งพระพุทธศาสนาบางนิกายยึดถือทัศนะนี้. บุตรชายก็ซึมทราบได้ว่าแม้แต่การตระหนักรู้ในตนเองทางภูมิปัญญาก็ไม่อาจสมบูรณ์ได้ ยังคงเต็มไปด้วยความขัดแย้งและความไม่สมบูรณ์. จุดมุ่งหมายของอุปนิษัทคือการชี้ให้เห็นว่าองค์ประกอบของทวิภาวะและความเป็นภายนอกยังคงมีอยู่ แม้ว่าเราจะพยายามเอาชนะมันมากเพียงใดก็ตาม. ในด้านความรู้และศีลธรรม เรามีความสัมพันธ์ระหว่างผู้กระทำกับผู้ถูกกระทำ. มันต้องมีบางสิ่งบางอย่างที่เหนือกว่าภูมิปัญญาเพียงอย่างเดียว ซึ่งการดำรงอยู่ไม่ได้ถูกกำหนดในแง่เพียงความรู้. ความเป็นเอกภาพของสิ่งที่ดำรงอยู่เรียกร้องให้เราต้องก้าวข้ามระดับภูมิปัญญา. แม้ว่าความคิดตามที่เข้าใจกันโดยทั่วไปนั้น เกี่ยวข้องกับวัตถุที่ถูกมองว่าอยู่นอกเหนือหรือแตกต่างไปจากตัวมันเอง. ความจริงนั้นแตกต่างจากความคิด และสามารถเข้าถึงได้ในสภาวะตุรียะ⁰¹ ซึ่งเป็นสภาวะแห่งความเที่ยงตรงสูงสุด เหนือกว่าความคิดและความแตกต่างต่าง ๆ ที่ซึ่งปัจเจกชนจะสอดคล้องกับความจริงที่เป็นศูนย์กลาง. อานันท์⁰² หรือความสุข คือผลลัพท์สูงสุด ที่ซึ่งผู้รู้ สิ่งที่รู้ และความรู้กลายเป็นหนึ่งเดียวกัน. ณ ที่นี้ การแสวงหาทางปรัชญาจะสิ้นสุดลง โดยมีข้อเสนอแนะว่าไม่มีสิ่งใดสูงกว่าอานันท์อีกแล้ว. อานันท์นี้คือความสุขที่กระตือรือร้นหรือการใช้ศักยภาพอย่างไม่ติดขัด. ไม่ใช่การจมอยู่กับความว่างเปล่า แต่เป็นความสมบูรณ์แบบแห่งการดำรงอยู่.² "ผู้มีปัญญาเห็นด้วยความรู้อันเหนือกว่าของตน ถึงอาตมันซึ่งส่องประกายด้วยความสุขและความเป็นอมตะทั้งปวง."³ หากจะกล่าวอย่างเคร่งครัดแล้ว เราไม่สามารถอธิบายถึงความจริงสูงสุดของอานันท์ได้ แม้กระทั่งว่าจะเป็นนามธรรมหรือรูปธรรมก็ดูไม่สมเหตุสมผล. ความจำเป็นทางภูมิปัญญาบังคับให้เราต้องอธิบายบางอย่าง. การพิจารณาว่าเป็นรูปธรรมจึงถูกต้องกว่าการพิจารณาว่าเป็นนามธรรม.
หมายเหตุ การขยายความ:
^01. ตุรียะ (तुरीय - Turīya) - ดูในคำอธิบายที่ 02 หน้าที่ 161 ของ 1.008: ปรัชญาแห่งอุปนิษัท 1 และหน้าที่ 1 ของ 10. มาณฑูกยะ อุปนิษัท 1.
^02. อานันท์ (आनन्द - Ānanda) - ความสุข ความเพลิดเพลิน ความปิติ.
---------------
^1. ดูใน ไอตเรยะ อุปนิษัท บรรพที่ 3 สรรคที่ 3; ไตติรียะ อุปนิษัท บรรพที่ 3 สรรคที่ 5.
^2. ดูใน มาณฑูกยะ อุปนิษัท.
^3. มาณฑูกยะ อุปนิษัท บรรพที่ 2 สรรคทึ่ 8.
1.
2.
หน้าที่ 166
หลักการที่สูงกว่าแต่ละข้อนั้น มีข้อความเป็นรูปธรรมและครอบคลุมมากกว่าหลักการที่ต่ำกว่า ดังนั้น อานันท์ ก็คือ พรหมัน จึงเป็นหลักการที่ครอบคลุมที่สุดในบรรดาหลักการทั้งหมด. สรรพสิ่งทั้งปวงไหลออกมาจากพรหมัน. สรรพสิ่งทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยพรหมัน และสรรพสิ่งทั้งปวงก็สลายไปสู่พรหมัน. ส่วนต่าง ๆ ของจักรวาล ไม่ว่าจะเป็นโลกที่มีแร่ธาตุ พืชพรรณ อาณาจักรสัตว์ และสังคมมนุษย์ ไม่ได้มีความสัมพันธ์กันในเชิงนามธรรมหรือเชิงกลไกใด ๆ . พวกมันเป็นหนึ่งเดียวกันและผ่านสิ่งที่เป็นสากลที่อยู่รอบ ๆ ตัวพวกมัน. ทุกส่วนในจักรวาลต่างมีส่วนร่วมในแสงสว่างของจิตวิญญาณสากลนี้ และมีลักษณะเฉพาะต่าง ๆ เนื่องมาจากหน้าที่พิเศษที่สรรพสิ่งเหล่านี้ต้องปฏิบัติ. ส่วนประกอบต่าง ๆ มิอาจเป็นปัจจัยที่ดำรงอยู่ได้โดยอิสระ หากแต่เป็นแง่มุมที่ต้องพึ่งพาอาศัย "สิ่งที่เป็นอนันต์ไม่สิ้นสุดนั้นดำรงอยู่ด้วยสิ่งใด? ดำรงอยู่ด้วยความยิ่งใหญ่ของตนเองหรือแม้แต่ความยิ่งใหญ่ก็มิใช่สิ่งที่มันต้องพึ่งพา." สรรพสิ่งอื่นล้วนขึ้นอยู่กับสิ่งนี้ แต่ตัวมันเองมิได้ขึ้นอยู่กับสิ่งใดเลย. ธรรมชาติแห่งความสัมพันธ์ระหว่างส่วนย่อยกับองค์รวมซึ่งเปรียบเสมือนสิ่งมีชีวิตที่เกื้อหนุนกันนั้น ได้รับการถ่ายทอดไว้หลายตอน ดังเช่นที่กล่าวว่า "ดั่งเช่นซี่ล้อทั้งหลายต่างรวมอยู่ที่ดุมล้อและประกอบกันเป็นวงล้อฉันใด สรรพชีวิตและเหล่าทวยเทพ ทั้งโลกทั้งหลายและอวัยวะทั้งปวง ก็ล้วนดำรงรวมอยู่ในอัตตาฉันนั้น."¹ "มีต้นไม้โบราณต้นหนึ่งซึ่งมีรากหยั่งขึ้นไปเบื้องบนและมีกิ่งก้านแผ่ลงเบื้องล่าง ต้นไม้นั้นคือพระพรหมผู้รุ่งโรจน์และเป็นอมตะ โลกทั้งปวงล้วนดำรงอยู่ในพระองค์ และไม่มีสิ่งใดจะอยู่เหนือไปกว่าพระองค์ได้."²

ต้นไม้โบราณที่รากหยั่งขึ้นไปเบื้องบนและมีกิ่งก้านแผ่ไปเบื้องล่าง, พัฒนาเมื่อ 10 กันยายน 2569.

1.
เราได้นิยามความจริงว่าเป็นอานันท์ ซึ่งเป็นการขัดแย้งกับคำกล่าวที่มักได้ยินกันบ่อยครั้งว่าสภาวะสูงสุดนั้นเป็นสิ่งที่ไม่อาจนิยามได้. ความพยายามอย่างสร้างสรรค์ในการเข้าถึงความเป็นจริงที่สมบูรณ์และครบถ้วนนั้น โดยทั่วไปมักนำไปสู่ภาพรวมที่เป็นรูปธรรมชัดเจน. แต่หากเราพยายามประสานความเป็นจริงที่ถูกนิยามไว้เข้ากับความเป็นจริงที่ไม่อาจนิยามได้ ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิดในคัมภีร์อุปนิษัท เราจำต้องกล่าวว่า อานันท์ (ความปิติสุข) ในบริบทนี้ไม่ใช่ความเป็นจริงสูงสุดในขั้นปรมัตถ์ หากแต่เป็นเพียงสภาวะสูงสุดเท่าที่ความคิดของมนุษย์จะสามารถจินตนาการถึงได้เท่านั้น. สิ่งนี้มิใช่ภาวะสัมบูรณ์หรือภาวะนิรันดร์ที่ดำรงอยู่โดยลำพังในเนื้อแท้ของตนเองเพียงอย่างเดียว. สำหรับความคิดเชิงตรรกะแล้ว องค์รวมเป็นสิ่งที่มีอยู่จริง และความหลากหลายของโลกต่างก็ดำรงอยู่ภายในองค์รวมนั้น. อานันท์ที่ผนึกแน่นเป็นรูปธรรมนั้นคือ ปรามาณิกะ สัตตา⁰¹ หรือความจริงที่ปรากฎชัดแก่ความคิด ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิดเรื่องพรหมันขั้นสูงสุดตามทัศนะของศรีรามานุชาจารย์. ส่วนพรหมันบริสุทธิ์ที่ปราศจากคุณสมบัติหรือข้อกำหนดใด ๆ นั้น คือ นิรูปาธิกะ สัตตา⁰²
หมายเหตุ การขยายความ:
^01. ปรามาณิกะ สัตตา (प्रामाणिक सत्ता - prāmāṇika sattā) - ศัพท์ปรัชญาภาษาสันสกฤตที่แปลตรงตัวว่า "การดำรงอยู่ที่มีอำนาจ" หรือ "ความเป็นจริงที่ตรวจสอบได้." ใช้ในสำนักปรัชญาภารตะต่าง ๆ (ทรรศนะ - दर्शनाः - Darshanas) เพื่อบ่งบอกถึงระดับของความจริงหรือการดำรงอยู่ที่สามารถพิสูจน์ ตรวจสอบ และรับรองได้ ด้วยวิธีการความรู้ที่ถูกต้อง (ปรมาณะ - प्रमाणम् - Pramāṇam - proof and means of knowledge).
^02. นิรูปาธิกะ สัตตา (निरुपाधिक सत्ता - Nirupādhika sattā) เป็นคำศัพท์ปรัชญาสันสกฤตแปลได้ว่า "การดำรงอยู่โดยปราศจากเงื่อนไข," "ความจริงแท้สัมบูรณ์," หรือ "การดำรงอยู่ที่ปราศจากสิ่งปรุงแต่งหรือข้อจำกัด". คำนี้ถือเป็นแนวคิดพื้นฐานในปรัชญาภารตะ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกรอบแนวคิดสำนักปรัชญาอทไวตะ เวทานตะ.
---------------
^1. พฤหทารัณยกะ อุปนิษัท บรรพที่ 2 สรรคที่ 5 โศลกที่ 15.
^2. กถะ อุปนิษัท บรรพที่ 2 สรรคที่ 6 โศลกที่ 1. ดูใน ไตติรียะ อุปนิษัท บรรพที่ 1 สรรคที่ 10; ภควัท คีตา บรรพที่ 15. สรรคที่ 1.
1.
2.

หน้าที่ 167

หรือ นิรคุณะ พรหมัน⁰¹ ตามทัศนะอาทิ ศังกราจารย์. สิ่งแรกนั้นเป็นองค์รวมที่มีระเบียบแบบแผน สิ่งตามมาคือ ความจริงแท้ที่ไม่อาจนิยามได้. ทว่าแม้ในทัศนะของอาทิ ศังกราจารย์เอง สิ่งหลังที่ตามนี้แหละที่ปรากฎตัวออกมาในรูปของสิ่งแรก. กล่าวคือ สิ่งที่รับรู้ได้ด้วยญาณทัศนะได้ปรากฎออกมาเป็นองค์รวมแห่งองค์ความรู้.¹

มีความเห็นที่แตกต่างกันนี้ส่งผลให้เกิดการถกเถียงกันอย่างมากเกี่ยวกับการตีความคำว่าอานันท์ในคัมภีร์อุปนิษัท. อาทิ ศังกราจารย์ได้กล่าวอย่างชัดเจนว่า อานันทมย^ะ⁰² ที่มีคำเสริมท้ายหรือวิภัตติ มายา นั้น บ่งชี้ว่ามันเป็นเพียงปรากฎการณ์เท่านั้น. หากสิ่งนั้นไม่ได้แตกต่างไปจากอาตมัน ก็ย่อมไม่อาจนำมาพิจารณาด้วยเหตุผลได้. และหากสิ่งนั้นคือพรหมมันอันบริสุทธิ์ การกำหนดรูปลักษณ์หรือระบุว่ามีศีรษะและอวัยวะต่าง ๆ ดังที่ปรากฎในคัมภีร์ไตติรียะ อุปนิษัท ก็ย่อมไม่เหมาะสม. อีกประการหนึ่ง หากอานันท์คือพรหมัน ก็คงไม่มีการกล่าวถึงพรหมันแยกต่างหากในฐานะที่เป็นส่วนฐานรองรับของอานันท์เช่นกัน.² ดังนั้นอาทิ ศังกราจารย์จึงสรุปว่า "อานันทมยะ อาตมัน⁰³ เป็นผลที่เกิดขึ้น มิใช่ตัวอาตมันที่ปราศจากเงื่อนไข." ในทางตรงข้าม ศรีรามานุชาจารย์ได้โต้แย้งว่าอานันท์นี้คือพรหมัน. โดยที่คำเสริมท้ายหรือวิภัตติคือมายานั้น บ่งบอกเพียงความเต็มเปี่ยมหรือปราจูรยะ⁰⁴. เท่านั้น. แม้ในกรณีของสสาร ชีวิต และสิ่งอื่น ๆ จะมีการระบุไว้อย่างชัดเจนว่ามีสิ่งอื่นที่อยู่ภายในอันโยอันตระ อาตมา⁰⁵. ไม่มีการกล่าวอ้างถึงความเป็นจริงภายในเช่นนั้นสำหรับอานันท์. การกำหนดอวัยวะต่าง ๆ นั้น เป็นเพียงจินตนาการ⁰⁶. หรือความเพ้อฝันเท่านั้น. ปุจฉัม พรหมะ (หรือ พุชชัม พรหมะ ดู 2 ด้านล่าง) ไม่จำเป็นต้องตีความว่าหมายถึงความแตกต่างระหว่างอานันท์และพรหมัน. ทั้งสองอาจมีความสัมพันธ์กันในฐานะส่วนรวมและส่วนย่อย,³ ซึ่งบางครั้งเป็นความสำคัญของการใช้กรรมตรง. ทันทีหลังจากที่กล่าวถึงอานันทมยะ ซึ่งในอุปนิษัทก็กล่าวถึง "โสกาจยต"⁰⁷. ซึ่งหมายถึง "เขาปรารถนา" และคำนามเพศชายนี้สามารถหมายถึงอานันทมยะเท่านั้น ไม่ใช่ปุจฉัม พรหมะ
หมายเหตุ การขยายความ:
^01. นิรคุณะ พรหมัน (निर्गुणब्रह्मन् - Nirguṇa Brahman) - ความจริงสูงสุดที่ปราศจากรูปร่าง คุณสมบัติ และปราศจากคุณลักษณะที่ไม่ดี (गुण - คุณะ - Guṇa). และนิรคุณะยังหมายถึงและแสดงให้เห็นถึงพรหมที่ปราศจากคุณลักษณะที่ไม่ดี ตามปรัชญาพราหมณ์-ฮินดู (विशिष्ठद्वैत वेदान्त - Viśiṣṭādvaita Vedanta - วิศิษฏาทไวตะ เวทานตะ - อไทวตะแบบมีเงื่อนไข หรือ เอกนิยมแบบมีคุณลักษณะ).
^02. อานันทมยะ (आनन्दमय - ānandamaya) - ความเต็มไปด้วยความสุข ความปิติยินดี หรือการเป็นตัวตนแห่งความสุขในปรัชญาภารตะและศาสนาพราหมณ์-ฮินดู. (ความหมายทั่วไปแล้ว: แปลว่า "ประกอบด้วยความสุข" หรือ "ผู้มีปีติเป็นอันมาก".)
^03. อานันทมยะ อาตมัน (आनन्दमय आत्मन् - Ānandamaya Ātman) หมายถึง "อาศรมแห่งความปิติ - Ānandamaya Kośa - आनन्दमय कोश" ซึ่งเป็นชั้นในสุดระดับสาเหตุ (causal sheath) ที่ห่อหุ้มอาตมันหรือตัวตนที่แท้จริงอันเป็นนิรันดร์ไว้อย่างแนบแน่น ตามแนวคิดปรัชญาเวทานตะ.
^04. ปราจูรยะ (प्राचुर्य - prācurya) ความอุดมสมบูรณ์ หรือความที่มีอยู่เป็นจำนวนมาก.
^05. อันโยอันตระ อาตมา (अन्योन्यन्तर आत्मा - anyo’ntra Ātmā) แปลเป็นภาษาอังกฤษได้ว่า "another self within" (ตัวตนอีกหนึ่งซึ่งอยู่ภายใน) หรือ "different from this, and inner to it, is another self" (สิ่งที่แตกต่างจากสิ่งนี้และอยู่ลึกลงไปข้างในคือตัวตนอีกหนึ่ง) ที่มาและบริบท: วลีนี้มาจากคัมภีร์ไตติรียะ อุปนิษัท (โดยเฉพาะในส่วนที่เรียกว่า พรหมานันทะ วัลลิ - ब्रह्मानन्द वल्ली - Brahmānanda Valli - รายละเอียดดูในหน้าที่ 5 ของอุปนิษัท: สรุปสาระสำคัญ.) ถือเป็นวลีหลักที่ใช้ในการอธิบายเรื่อง "ปัญจโกศ" (Pancha Koshas) หรือเปลือกหุ้มทั้ง 5 ชั้นแห่งการดำรงอยู่ของมนุษย์ ในขณะที่เนื้อหาของคัมภีร์นำพาผู้แสวงหาจากชั้นกายภาพภายนอกที่หยาบและหนาแน่นที่สุดไปสู่แก่นแท้ทางจิตวิญญาณที่อยู่ลึกที่สุดนั้น มีการใช้วลีนี้ซ้ำ ๆ เพื่ออธิบายการเปิดเผยหรือกะเทาะเปลือกหุ้มแต่ละชั้นออกไป.
^06. จินตนาการ - kalpanā - कल्पना - Imagination.
^07. โสกาจยต (สส. सोऽकामायत - sokāmayata) เป็นภาษาบาฬีที่แปลว่า "พระองค์ได้ทรงมีพระราชปรารถนาแล้ว" หรือ "พระองค์ทรงมีความต้องการแล้ว" ซึ่งเป็นประโยคสำคัญที่มักปรากฎในพระไตรปิฎก และคัมภีร์อรรถกถา เมื่อกล่าวถึงการตั้งจิตอธิษฐานหรือการบำเพ็ญพระบารมีของพระโพธิสัตว์. และมีปรากฎในปรัชญาภารตะ โดยเฉพาะในไตติรียะ อุปนิษัท "So'kāmayata, bahu syāṁ prajāyeyeti..." (พระองค์ทรงปรารถนาว่า "เราจะขอมีจำนวนมากมาย เราจะขอเกิดเติบโตขยายออกไป...")
---------------
^1. ในคัมภีร์อุปนิษัทกล่าวอย่างแน่ชัดว่าสิ่งสูงสุดนั้นไม่อาจนิยามได้ แม้ว่าจะให้คำอธิบายทางปัญญาเกี่ยวกับสิ่งนั้นซึ่งไม่ถูกต้องอย่างสมบูรณ์ก็ตาม หากคำอธิบายเชิงตรรกะใด ๆ จะเป็นจริง ก็คือคำอธิบายของศรีรามานุชาจารย์. อาทิ ศังกราจารย์ กล่าวว่าในจิตวิญญาณที่แท้จริงของอุปนิษัท โต้แย้งว่ามีสิ่งที่สูงกว่าสิ่งสูงสุดเชิงตรรกะ ซึ่งก็คือคำอธิบายของศรีรามานุชาจารย์. ในการอภิปรายปรัชญาของอาทิ ศังกราจารย์ เราจะเห็นว่าท่านแสดงให้เห็นถึงความไม่เพียงพอของหมวดหมู่สูงสุดต่อความเป็นจริงที่ตั้งใจไว้. ท่านโต้แย้งว่าเราไม่สามารถบอกได้ว่าสิ่งสัมบูรณ์นั้นมีขอบเขตจำกัดหรือไม่มีที่สิ้นสุด หรือทั้งสองอย่างหรือไม่มีเลย. หลักการเดียวกันนี้ใช้ได้กับความสัมพันธ์ทั้งหมด เช่น ทั้งหมดและส่วนย่อย สสารและคุณสมบัติ เหตุและผล. การแสดงให้เห็นอย่างมีเหตุผลถึงขีดจำกัดของความคิด เช่นเดียวกับที่เราพบในอาทิ ศังกราจารย์นั้น เป็นไปได้ก็ต่อเมื่อมีอภิธรรมคำสอนทางพุทธศาสนาเข้ามาคั่นกลางระหว่างอุปนิษัทและอาทิ ศังกราจารย์เท่านั้น.
^2. พรหม ปุจฉัม (พรหมะ พุชชัม) ประดิษฏา - Brahma puccham pratiṣṭhā.- ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा - เป็นวลีภาษาสันสกฤตอันลึกซึ่งจากคัมภีร์ไตติรียะ อุปนิษัท (บรรพที่ 2 สรรคที่ 5 โศลกที่ 1) ซึ่งแปลตามตัวอักษรได้ว่า "พรหมันคือส่วนหาง สิ่งค้ำจุน หรือรากฐาน."
^3. สัมไดยะสัมไดยีภาวะ - Samudāyasamudāyībhāva - समुदायसमुदायीभाव. - ศัพท์ทางปรัชญาและไวยากรณ์ภาษาสันสกฤต ซึ่งหมายถึงความสัมพันธ์ระหว่างส่วนรวมกับส่วนย่อย หรือความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มกับสมาชิกแต่ละหน่วยในกลุ่มนั้น.
1.
2.
หน้าที่ 168
ซึ่งเป็นคำนามเพศกลาง (neuter). ความสุขในรูปแบบอื่น ๆ เช่น ปรียา หรือ ปริยะ (प्रिया - priya - เป็นที่รัก) และโมทะ (मोद - moda - ความสุข ความปิติยินดี หรือความเพลิดเพลิน) ต่างก็รวมอยู่ในองค์รวมแห่งอานันท์ และศิษย์จะบรรลุถึงจุดหมายปลายทางสูงสุดเมื่อเข้าถึงอานันท์. เรามีตัวอย่างหรือกรณีศึกษามากมายในคัมภีร์อุปนิษัทเล่มเดียวกันที่คำว่าอานันท์ ถูกใช้เป็นคำที่มีความหมายเดียวกันกับสัจธรรมสูงสุด.

เป็นที่ชัดเจนว่าข้อถกเถียงทั้งหมดนี้มีสาเหตุมาจากความกังขาว่า ควรจะมองอานันท์ในฐานะที่เป็นภาวะสูงสุดทางตรรกะ หรือในฐานะที่เป็นสภาวะสูงสุดในขั้นสุดท้ายกันแน่. ทั้งนี้คัมภีร์อุปนิษัทไม่ได้ขีดเส้นแบ่งไว้อย่างเด็ดขาดระหว่างแนวคิดเรื่องความเป็นหนึ่งเดียวอันเรียบง่าย ที่ได้จากการหยั่งรู้ภายในซึ่งสนับสนุนโดย อาทิ ศังกราจารย์ กับแนวคิดเรื่ององค์รวมที่เป็นรูปธรรม ตามทัศนะของศรีรามานุชาจารย์. หากเราแยกทั้งสองเรื่องออกจากันแล้วไซร้ มันจะทำให้เราไม่สามารถยอมรับความแตกต่างหรือคุณค่าใด ๆ ในโลกแห่งการดำรงอยู่ที่เป็นรูปธรรมได้. คัมภีร์อุปนิษัทได้บอกเป็นนัยว่าพระอีศวรนั้นแทบจะเป็นหนึ่งเดียวกับพรหมัน. การใช้ภาษาอย่างเคร่งครัดและความถูกต้องทางปรัชญาอย่างพิถีพิถันทำให้เราต้องกล่าวว่าไม่มีการลดทอนแม้เพียงเล็กน้อยที่สุดจากความสมบูรณ์แบบเมื่อเรามาถึงสภาวะสำนึกรู้ตนเองว่า "ฉันคือฉัน"¹. สภาวะที่เกือบจะเป็น (quasi) ได้กลายเป็นควรจะเป็น (quite enough) นี้ก็เพียงพอแล้วสำหรับอาทิ ศังกราจารย์ที่จะนำเอาความบริสุทธิ์ ซึ่งเป็นความคิดและข้อเท็จจริงพื้นฐานของสรรพสิ่ง เข้ามาสู่โลกแห่งอวกาศ เวลา และเหตุปัจจัย. โดยนัยแล้ว อุปนิษัทยอมรับว่าในขณะที่เราคิดถึงความบริสุทธิ์ เราก็ไม่ได้ทำให้สิ่งใดเป็นหลักการแห่งการแบ่งแยกและความแตกต่าง ซึ่งเป็นพื้นฐานเช่นเดียวกัน. พระผู้เป็นเจ้าที่มีสติสัมปชัญญะ ซึ่งต่อมาได้พัฒนาไปสู่ความเป็นทั้งหมดที่จัดระเบียบของสรรพสิ่ง คือจุดสูงสุดของการดำรงอยู่และเป็นจุดต่ำสุดของความไม่ดำรงหรือเป็นอยู่. พระองค์ทรงถูกแทรกซึมด้วยเป้าหมายหรือวัตถุประสงค์และถูกการกระทบจากภายนอกน้อยที่สุด. เอกภาวะ (The One) ปรากฎให้เห็นผ่านการดำรงอยู่ของโลก ด้วยเหตุนี้ เราจึงสามารถจำแนกระดับความเป็นจริงของสรรพสิ่งในโลกได้โดยการวัดระยะห่างระหว่างสิ่งเหล่านี้กับเอกภาวะ. ระดับความเป็นจริงที่ลดหลั่นลงมานั้นเกิดจากการลดทอนคุณลักษณะจากระดับสูงสุดลงสู่ระดับต่ำสุด ซึ่งทำให้เราประจักษ์ถึงการปรากฎของพรหมัน ควบคู่ไปกับคุณลักษณะร่วมพื้นฐานอย่างอวกาศ เวลา และความเป็นเหตุเป็นผล. สิ่งที่ต่ำกว่าย่อมอยู่ห่างไกลจากความเป็นอยู่ที่เรียบง่ายมากกว่าสิ่งที่สูงกว่า จนกระทั่งอานันทมยะในอุปนิษัท พรหมันที่ผนึกแน่นเป็นรูปธรรมของศรีรามานุชาจารย์ และพระอีศวรของอาทิ ศังกราจารย์นั้นเป็นสิ่งที่อยู่ใกล้ชิดที่สุด. ไม่มีสิ่งใดที่ใกล้ชิดกว่านี้ได้อีกแล้ว. พรหมันสูงสุดของอานันท์ในระดับวิญญาณหรือจิตสำนึกได้กลายเป็นพระอีศวรเฉพาะตนอันมีข้อจำกัดโดยสมัครใจ.
---------------
^1. พฤหทารัณยกะ อุปนิษัท บรรพที่ 1 สรรคที่ 4 โศลกที่ 10.
1.
2.

หน้าที่ 169

พระผู้เป็นเจ้าหรือตัวตนคือรากฐานแห่งความเป็นหนึ่งเดียว ส่วนสสารหรือสิ่งที่ไม่ใช่ตัวตนกลายเป็นหลักการแห่งความหลากหลาย.¹
1.
2.

บทที่ 9

พรหมันและอาตมัน

1.
ทั้งสองสิ่งนี้ -- อันได้แก่สิ่งที่เป็นวัตถุวิสัยและอัตวิสัย นั่นคือพรหมันและอาตมัน ตลอดจนหลักการแห่งจักรวาลและหลักการแห่งจิต ต่างได้รับการมองว่าเป็นสิ่งเดียวกัน. พรหมันก็คืออาตมัน.² "พระองค์ผู้ทรงเป็นพรหมันในมนุษย์ และพระองค์ทรงเป็นพรหมันในดวงอาทิตย์นั้น แท้จริงแล้วคือสิ่งเดียวกัน."³ แนวคิดในเรื่องพระผู้เป็นเจ้าในฐานะสิ่งที่อยู่เหนือโลกและสรรพสิ่ง (transcendent) ตามคัมภีร์ฤคเวท ได้แปรเปลี่ยนไปสู่แนวคิดที่ว่า พระองค์ทรงสถิตอยู่ภายในโลกและสรรพสิ่ง (immanent). ความไม่สิ้นสุดหรืออนันต์ไม่ได้อยู่เหนือความจำกัด แต่อยู่ภายใต้ความจำกัด. ลักษณะที่เป็นอัตวิสัยของคำสอนในอุปนิษัทเป็นสาเหตุของการเปลี่ยนแปลงนี้. ภารตะได้ตระหนักถึงความเหมือนกันระหว่างผู้กระทำกับผู้ถูกกระทำก่อนที่ปราชญ์เพลโตจะถือกำเนิดเสียอีก. ดุสเซ่น⁰¹ ได้กล่าวถึงเรื่องนี้ว่า: "หากเราตัดทอนรูปแบบต่าง ๆ ซึ่งเต็มไปด้วยการเปรียบเปรยอย่างสูงส่งและบางครั้งก็ดูเกินจริง ที่แนวคิดนี้ปรากฎอยู่ในคัมภีร์เวทานตะออกไป แล้วหันมาพิจารณาเพียงแค่ความเรียบง่ายในเชิงปรัชญาของมัน นั่นคือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันระหว่างพระผู้เป็นเจ้ากับดวงวิญญาณ พรหมันกับอาตมัน เราจะพบว่าแนวคิดนี้มีความสำคัญที่ก้าวล้ำไปไกลกว่าคัมภีร์อุปนิษัท รวมถึงยุคสมัยและถิ่นกำเนิดของคัมภีร์เหล่านั้นเสียอีก ยิ่งไปกว่านั้น เรายังถือว่าแนวคิดนี้มีคุณค่าอันประเมินมิได้ต่อมวลมนุษยชาติทั้งปวง. เราไม่อาจล่วงรู้อนาคตได้ และไม่อาจทราบได้ว่าการเปิดเผยความจริงและการค้นพบสิ่งใหม่ใดบ้างที่รอคอยจิตวิญญาณของมนุษย์ผู้เปี่ยมไปด้วยความกระหายใคร่รู้อย่างไม่หยุดยั้ง ทว่าสิ่งหนึ่งที่เราอาจยืนยันได้อย่างมั่นใจก็คือ - ไม่ว่าปรัชญาแห่งอนาคตจะบุกเบิกเส้นทางใหม่ที่แปลกแหวกแนวเพียงใด หลักการนี้จะยังคงมั่นคงไม่สั่นคลอนตลอดไป และไม่มีทางที่จะเบี่ยงเบนไปจากหลักการดังกล่าวได้เลย. หากวันหนึ่งเราสามารถไขปริศนาอันยิ่งใหญ่ที่ปรากฎแก่เหล่านักปราชญ์ผ่านธรรมชาติของสรรพสิ่งแล้วไซร้ ปริศนาก็ยิ่งเผยตัวชัดเจนขึ้นตามขอบเขตความรู้ที่ขยายกว้างออกไปได้สำเร็จ กุญแจสำคัญย่อมพบได้เพียงในจุดเดียวที่ความลับแห่งธรรมชาติเปิดเผยตัวตนให้เราประจักษ์จากภายใน
หมายเหตุ การขยายความ:
^01. เพาล์ ดุสเซ่น (Paul Jakob Deussen) ดูในหมายเหตุ 02 หน้าที่ 114 ของ ปรัชญาอินเดีย เล่มที่ 1.006 - ยุคพระเวท: บทสวดแห่งฤคเวท (ต่อ 3).
---------------
^1. ดู ไตติรียะ อุปนิษัท บรรพที่ 1 สรรคที่ 5; ภาษยะของอาทิ ศังกราจารย์ ในเวทานตะสูตร. และภาษยะของศรี รามานุชาจารย์ ในเวทานตะสูตร. เวทานตะสูตร บรรพที่ 1 สรรคที่ 1 โศลกที่ 6.
^2. ไตติรียะ อุปนิษัท บรรพที่ 1 สรรคที่ 5.
^3. บรรพที่ 2 สรรคที่ 8. ดูในบรรพที่ 3 สรรคที่ 10; ฉานโทคยะ อุปนิษัท บรรพที่ 3 สรรคที่ 13 โศลกที่ 3. บรรพที่ 3 สรรคที่ 14 โศลกที่ 2. 4; พฤหทารัณยกะ อุปนิษัท บรรพที่ 5 สรรคที่ 5 โศลกที่ 2; มุณฑกะ อุปนิษัท บรรพที่ 2 สรรคทึ่ 1 โศลกที่ 10.
1.
2.
หน้าที่ 170
นั่นก็คือในส่วนลึกที่สุดแห่งตัวตนของเราเอง. ณ ที่แห่งนี้เองเป็นครั้งแรกที่เหล่านักคิดผู้ริเริ่มแห่งคัมภีร์อุปนิษัท ซึ่งสมควรได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติไปชั่วกาลนาน ได้ค้นพบความจริงดังกล่าว เมื่อพวกเขาตระหนักได้ว่าอาตมัน อันเป็นตัวตนที่เป็นแก่นแท้ภายในปัจเจกบุคคลของเรานั้น แท้จริงแล้วคือพรหมัน ซึ่งเป็นแก่นแท้แห่งธรรมชาติอันเป็นสากลและสรรพปรากฎการณ์ทั้งปวง."¹ ความเป็นอันหนึ่งเดียวกันระหว่างตัวเรื่องกับจุดหมายนี้ มิใช่สมมติฐานที่คลุมเครือ แต่เป็นผลสืบเนื่องที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ของกระบวนการคิด ความรู้สึกและเจตจำนงทั้งปวงที่เกี่ยวข้อง. เพราะตัวตนของมนุษย์ย่อมไม่อาจคิดถึง พิชิตหรือรักธรรมชาติได้เลย หากธรรมชาติสิ่งนั้นเป็นสิ่งที่ไม่อาจคิดถึง ไม่อาจพิชิต หรือไม่อาจรักได้. ธรรมชาติเป็นสิ่งที่ถูกรับรู้โดยมนุษย์ เป็นสิ่งที่สมเหตุสมผลและเข้าใจได้ถ่องแท้ ทั้งยังสามารถควบคุมได้และควรค่าแก่ความรัก. ธรรมชาติมีไว้เพื่อมนุษย์. ดวงดาวทำหน้าที่เป็นดั่งตะเกียงส่องทางเดินเท้าของเขา และความมืดมิดก็ช่วยกล่อมเกลาให้เขาเข้าสู่ห้วงนิทรา. ธรรมชาติเชื้อเชิญเราให้เข้าถึงความจริงทางจิตวิญญาณของชีวิตและตอบสนองความต้องการของดวงจิต. ธรรมชาติได้ก่อกำเนิดขึ้น ได้รับพลังชีวิต และถูกขับเคลื่อนด้วยจิตวิญญาณ. นับตั้งแต่เริ่มมีการไตร่ตรองถึงความเป็นหนึ่งเดียวกันระหว่างผู้รับรู้กับสิ่งที่ถูกรับรู้ ตลอดจนการดำรงอยู่ของความจริงแท้เพียงหนึ่งเดียวที่แทรกซึมและโอบอุ้มสรรพสิ่งไว้ ความศรัทธาอันลึกซึ้งต่างยืนยันถึงสัจธรรมแห่งถ้อยคำอันยิ่งใหญ่ที่ว่า "นั่นคือตัวท่าน," "ตัต ตวัม อสิ."⁰¹ แม้เราอาจไม่เข้าใจสิ่งนี้อย่างถ่องแท้ แต่นั่นก็มิใช่เหตุผลเพียงพอที่เราจะปฏิเสธความจริงดังกล่าว.
หมายเหตุ การขยายความ:
^01. ตัต ตวัม อสิ (तत् त्वम् असि - Tat tvam asi) รายละเอียดดูใน หมายเหตุ การขยายความที่ 01 หน้าที่ 137 ของ 1.008: ปรัชญาแห่งอุปนิษัท 1.
---------------
^1. หนังสือ ปรัชญาแห่งอุปนิษัท (ประพันธ์โดยดุสเซ่น) หน้าที่ 39-40.
1.
2.

หน้าที่ 171

หิรัณยครรภ์, ที่มา: www.pinterst.com, วันที่เข้าถึง: 22 เมษายน 2568.

1.
แนวคิดเรื่องพรหมันถูกลดทอนลงมาสู่หิรัณยครรภ์⁰¹ หรือวิญญาณแห่งจักรวาล ซึ่งดำรงอยู่ระหว่างพระอีศวรกับวิญญาณของมนุษย์. โดยหิรัณยครรภ์นั้นเปรียบได้กับความสัมพันธ์ระหว่างวิญญาณปัจเจกบุคคลกับร่างกายของตน. ซึ่งในจุดนี้เราจะเห็นได้ถึงอิทธิพลจากคัมภีร์ฤคเวท. โลกย่อมมีความรู้สึกนึกคิดและเจตจำนง. จิตย่อมมาคู่กับกายเสมอ โดยที่จิตในระดับที่กว้างไกลและยิ่งใหญ่กว่าย่อมมาคู่กับกายในระดับที่กว้างไกลและยิ่งใหญ่กว่าเช่นกัน. โลกที่เราอาศัยอยู่นี้มีจิตเป็นของตนเอง และจิตนี้คือหิรัณยครรภ์. แนวคิดเรื่องจิตวิญญาณแห่งโลกนี้ปรากฎอยู่ในอุปนิษัทภายใต้ชื่อและรูปแบบต่าง ๆ กัน. ที่เรียกว่า การยะ พรหมา⁰² หรือพระผู้เป็นเจ้าแห่งผลลัพธ์ ธรรมชาติที่ถูกสร้างขึ้น นตุระ นตุระตะ⁰³ ซึ่งแตกต่างจากการยะ พรหมา หรือพระผู้เป็นเจ้าแห่งเหตุ, พระอีศวร หรือธรรมชาติ นตุระ นะตุรันส⁰⁴. พระผู้เป็นเจ้าแห่งผลลัพธ์นี้คือความเป็นทั้งหมดของสรรพสิ่งที่ถูกสร้างขึ้นซึ่งวัตถุทั้งปวงที่มีขอบเขตจำกัดล้วนเป็นส่วนหนึ่งของมัน. ผลรวมแห่งสรรพสิ่งทั้งปวงที่ดำรงอยู่ด้วยความตระหนักรู้คือพรหมา (พระพรหม) หรือหิรัณยครรภ์. ซึ่งมิได้แตกต่างไปจากพรหมันอย่างสิ้นเชิง. พรหมันนั้นคือความเป็นหนึ่งเดียวที่เรียบง่าย เป็นเอกภาพที่ดำรงอยู่ด้วยตนเองอย่างสมบูรณ์และไม่อาจแบ่งแยกได้ โดยไม่มีสิ่งอื่นใดเสมอเหมือน. พระองค์อาจได้รับการมองว่าเป็นผู้สร้างหรือเป็นพระอีศวร และในอีกแง่หนึ่งก็คือสิ่งที่ถูกสร้างขึ้นหรือหิรัณยครรภ์. แม้แต่พระพรหมองค์นี้ก็มีกำเนิดมาจากพรหมัน.¹ - "พระองค์ทรงเป็นต้นกำเนิดแห่งพระพรหม" จักรวาลอันเป็นวัตถุวิสัยทั้งมวลล้วนดำรงอยู่ได้ด้วยประธานผู้รู้แจ้งนี้. ในขณะที่ประธานผู้รู้แต่ละบุคคลต่างล่วงลับดับไป พระองค์ยังคงดำรงอยู่และเฝ้ามองดูโลก. เมื่อเรามองว่าอาตมันคือร่างกายของเรา พรหมันก็จะปรากฎในฐานะจักรวาลหรือวิราฏ⁰⁵. วิราฏคือสรรพสิ่ง เป็นการทำให้แนวคิดเรื่องโลกโดยรวมปรากฎเป็นรูปธรรม. มันคือองค์รวมของทุกสิ่งและผลรวมแห่งการดำรงอยู่ทั้งปวง. "พระองค์คืออาตมันภายในแห่งสรรพสิ่งที่ถูกสร้างขึ้นทั้งปวง ผู้ทรงมีเศียรเป็นพระอัคนี มีพระเนตรคือดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ มีพระกรรณคือทิศทั้งสี่ มีวาจาเป็นพระเวทซึ่งบังเกิดจากพระองค์ มีลมหายใจคือพระวายุ มีพระหฤทัยคือจักรวาลทั้งมวล และมีพระบาทเป็นต้นกำเนิดแห่งผืนแผ่นดิน."² ร่างกายของวิราฏนั้นประกอบขึ้นจากวัตถุต่าง ๆ รวมกัน. พระองค์คือพระผู้เป็นเจ้าที่ปรากฎกายออกมา ประสาทสัมผัสของพระองค์คือทิศต่าง ๆ ร่างกายของพระองค์คือธาตุทั้งห้า และจิตสำนึกของพระองค์เปล่งประกายด้วยความรู้สึกว่า "เราคือทุกสิ่ง." ก่อนการวิวัฒนาการของวิราฏนั้น จะต้องมีการวิวัฒนาการของสูตราตมัน⁰⁶ มาก่อน
หมายเหตุ การขยายความ:
^01. หิรัณยครรภ์ (हिरण्यगर्भ - Hiraṇyagarbha) รายละเอียดดูในหมายเหตุ การขยายความที่ 01 หน้า 100 ของ ปรัชญาอินเดีย เล่มที่ 1.005 - ยุคพระเวท: บทสวดแห่งฤคเวท (ต่อ 2).
^02. การยะ พรหมา (कार्य ब्रह्मा - Kārya Brahmā) - พรหมันในฐานะที่เป็นผล (Effect Brahman) ซึ่งหมายถึงจักรวาลทางกายภาพที่ปรากฎเป็นรูปธรรม และเป็นรูปแบบการดำรงอยู่ที่ถูกสร้างขึ้นเป็นลำดับแรกในปรัชญาพราหมณ์-ฮินดู.
^03. นตุระ นะตุรตะ (Natura Naturata) แปลว่า ธรรมชาติที่ถูกสร้างขึ้น หรือ ธรรมชาติอันเป็นผลผลิต เป็นคำศัพท์ทางปรัชญาละตินยุคกลาง ที่โดดเด่นมากในปรัชญาของบารุค หรือ เบเนดอกตุส สปิโนซ่า (Baruch Spinoza) รายละเอียดดูใน C07. เบเนดิกตุส สปิโนซา.
^04. นตุระ นตุรันส (natura naturans) เป็นวลีภาษาละตินที่หมายถึง "ธรรมชาติที่กำลังสร้างสรรค์" หรือ "ธรรมชาติในฐานะกระบวนการที่เคลื่อนไหวและให้กำเนิดชีวิต".
^05. วิราฏ (विराट् - Virāṭ) - อวตารครั้งแรกของพระพรหม.
^06. สูตราตมัน (सूत्रात्मन् - Sūtrātman) - เป็นคำศัพท์ภาษาสันสกฤตจากปรัชญาพราหมณ์-ฮินดูและเวทานตะ หมายถึง "วิญญาณแห่งสายใย" หรือ "ตัวตนแห่งสายใย" หรือ มีลักษณะเป็นเส้นหรือด้าย.
---------------
^1. มุณฑกะ อุปนิษัท บรรพที่ 3 สรรคทึ่ 13 โศลกที่ 1.
^2. มุณฑกะ อุปนิษัท บรรพที่ 4 สรรคทึ่ 4 โศลกที่ 11.
1.
2.
หน้าที่ 172
สติปัญญาแห่งจักรวาลหรือหิรัณยครรภ์ ผู้มีผลรวมแห่งกายละเอียดทั้งปวงเป็นพาหนะ. ส่วนวิราฏนั้นอุบัติขึ้นภายหลังจากหิรัณยครรภ์. หิรัณยครรภ์ปรากฎรูปขึ้นในฐานะของวิราฏ. ตราบเท่าที่ผลลัพธ์ยังไม่วิวัฒนาการออกมา สูตราตมันนี้ก็คือจิตสำนึกที่ผูกพันอยู่กับกายละเอียด (สูขษมะ ศะรีระ)⁰¹. โดยดำรงอยู่ในมูลเหตุแรกเริ่มในลักษณะที่เป็นเพียงศักยภาพแห่งปัญญาและการเคลื่อนไหว (विज्ञान - Vijñāna และ क्रिया - Kriyā) เท่านั้น. วิราฏคืออัตตาแห่งสากลจักรวาลที่ปรากฎอยู่ในรูปสสารหยาบของโลก ส่วนพรหมา คือ สิ่งเดียวกันที่ปรากฎอยู่ในรูปสสารละเอียดของจักรวาล. สูตราตมันก็คือหิรัณยครรภ์. สำหรับพรหมันนั้นคืออัตตาสูงสุดที่อยู่เหนือเหตุและผล แต่เมื่ออัตตานั้นเกิดความตระหนักรู้ในตนเองโดยมีสภาวะที่ไม่ใช่อัตตา (non-ego) ดำรงอยู่ตรงข้ามกัน ก็จะก่อให้เกิดสภาวะที่เรียกว่าอีศวร¹. ตารางต่อไปนี้แสดงให้เห็นถึงรูปแบบดังกล่าว:-
1.

ประธาน (อาตมัน - Ātman)		กรรม หรือ วัตถุ (พรหมัน - Brahman)
1.	ตัวตนทางร่างกาย (विश्व - วิศวะ - Viśva)	1.	จักรวาล (विराट् - วิราฎ - Virāṭ หรือ वैश्वानरा - ไวศวานระ - Vaiśvānara)
2.	ตัวตนแห่งพลังชีวิต (तैजसा - ไตจสะ - Taijasa)	2.	จิตวิญญาณแห่งโลก (हिरण्यगर्भ - หิรัณยครรภ์ - Hiraṇyagarbha)
3.	ตัวตนทางปัญญา (प्राज्ञ - ปราชญะ - Prājña)	3.	จิตสำนึกแห่งตน (ईश्वर - อีศวร - Īśvara)
4.	ตัวตนแห่งญาณหยั่งรู้ (तुरीय - ตุรียะ - Turīya)	4.	อานันท์ - आनन्द - Ānanda (ब्रह्मन् - พรหมัน - Brahman)

1.
หากเราสามารถอธิบายด้วยเหตุผลได้ ก็อาจกล่าวได้ว่าพรหมันแห่งคัมภีร์อุปนิษัทนั้น มิใช่สิ่งที่เป็นนามธรรมทางอภิปรัชญา มิใช่เป็นภาวะที่มีอัตลักษณ์อันเลื่อนลอยไร้ขอบเขต และมิใช่ความว่างเปล่าอันเงียบงัน. หากแต่เป็นภาวะแห่งการดำรงอยู่ที่สมบูรณ์และเป็นจริงที่สุด. มันคือจิตวิญญาณที่เคลื่อนไหวและมีชีวิต เป็นทั้งต้นกำเนิดและภาชนะรองรับรูปแบบแห่งความเป็นจริงอันหลากหลายไร้ขีดจำกัด. ความแตกต่างทั้งหลายนั้นมิได้ถูกลบล้างไปราวกับเป็นภาพลวงตา หากแต่ได้รับการแปรสภาพให้สูงส่งขึ้นภายในสภาวะแห่งความเป็นจริงสูงสุด. พยางค์ว่า "โอม" ซึ่งโดยทั่วไปใช้เพื่อสื่อถึงธรรมชาติของพรหมันนั้น ช่วยสะท้อนให้เห็นถึงลักษณะอันเป็นรูปธรรมของสิ่งนี้ได้อย่างชัดเจน.² มันคือสัญลักษณ์แห่งจิตวิญญาณสูงสุด เป็น "เครื่องหมายแห่งองค์ผู้สูงสุด."³ "โอม" เป็นสัญลักษณ์แห่งความมีตัวตนที่จับต้องได้และสมบูรณ์พร้อม. โดยสื่อถึงคุณลักษณะสำคัญสามประการของจิตวิญญาณสูงสุด ซึ่งในวรรณกรรมยุคหลังได้
รับการถ่ายทอดออกมาในรูปของเทพเจ้าสามพระองค์ ได้แก่ พระพรหม พระวิษณุ และพระศิวะ. กล่าวคือ "อะ" คือพระพรหมผู้สร้าง, "อุ" คือพระวิษณุผู้รักษา และ "มะ" คือพระศิวะผู้ทำลาย.⁴

งานศิลป์ พระตรีมูรติอันศักดิ์สิทธิ์ - พระพรหม พระวิษณุ และ พระมเหศวร (महेश्वर - Maheshwara or Mahesh - พระศิวะ), ที่มา: www.pinterest.com, วันที่เข้าถึง: 6 ตุลาคม 2569.

1.
หมายเหตุ การขยายความ:
^01. สูขษมะ ศะรีระ (सूक्ष्म शरीर - sūkṣma śarīra) คือ กายละเอียด หรือ กายทิพย์ คือกายแห่งจิตและพลังชีวิต ซึ่งทำให้กายเนื้อดำรงอยู่ได้ เมื่อรวมกับกายเหตุแล้ว มันคือวิญญาณหรือชีวะที่เวียนว่ายตาย เกิด และแยกจากกายหยาบเมื่อตายไป.
---------------
^1. ในสภาวะสุสูปติ (सुषुप्ति - suṣupti - สติปัญญา จิต ประสาทสัมผัส และร่างกาย กลับคืนสู่สภาวะที่ยังไม่ปรากฏเป็นรูปธรรม ไม่มีการจำแนกแยกแยะ และเป็นเพียงสภาวะแห่งศักยภาพ - the intellect, mind, senses, and body resume an unmanifested, undifferentiated, potential state) เรามีตัวตนเป็นประธาน โดยที่โลกซึ่งเป็นวัตถุนั้นถูกระงับไว้ แต่ไม่ได้ถูกทำลายไปเสียทีเดียว.
^2. โอมเป็นเพียงสัญลักษณ์ของจิตวิญญาณนิรันดร์ สิ่งที่ถูกแสดงออกมาแม้ในฐานะรูปเคารพก็แสดงถึงพระวิษณุ "ปราติเมวา วิษโณหฺ - प्रतिमेव विष्णोः - pratimeva Viṣṇoḥ" (คำวิจารณ์ของอาทิ ศังกราจารย์ ในไตติรียะ อุปนิษัท บรรพที่ 1 สรรคที่ 6).
^3. มนู, บรรพที่ 2 สรรคที่ 83; ดูในไตติรียะ อุปนิษัท บรรพที่ 1 สรรคที่ 7; กถะ อุปนิษัท บรรพที่ 1 สรรคที่ 2 โศลกที่ 15-16.
^4. ดูในฉานโทคยะ อุปนิษัท บรรพที่ 1 สรรคที่ 3 โศลกที่ 6-7; พฤหทารัณยกะ อุปนิษัท บรรพที่ 2 สรรคที่ 3 โศลกที่ 1 และบรรพที่ 8 สรรคที่ 3 โศลกที่ 4-5;
1.
2.

หน้าที่ 173

ในอีศา อุปนิษัท ได้เรียกร้องให้เราบูชาพรหมัน ทั้งในสภาวะที่ปรากฎเป็นรูปธรรมและสภาวะที่ไร้รูปปรากฎ.¹ สิ่งที่คัมภีร์อุปนิษัทนำเสนอนั้นไม่ใช่แนวคิดเอกนิยมที่เป็นนามธรรมลอย ๆ . หากแต่มีความแตกต่างควบคู่ไปกับความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. กล่าวคือพรหมันนั้น หาได้มีความเป็นอนันต์ในลักษณะที่ตัดแยกสิ่งที่มีขอบเขตจำกัดออกไปไม่ แต่เป็นอนันต์ในฐานะที่เป็นรากฐานรองรับสรรพสิ่งที่ล้วนมีขอบเขตจำกัดเหล่านั้น. สิ่งนี้เป็นนิรันดร์มิใช่ในความหมายว่าเป็นสิ่งที่ดำรงอยู่ย้อนกลับไปก่อนกาลเวลาทั้งปวง ราวกับว่ามีสภาวะสองประการ คือ สภาวะแห่งกาลเวลาและสภาวะแห่งนิรันดรภาพ ซึ่งสภาวะหนึ่งเข้ามาแทนที่อีกสภาวะหนึ่ง แต่ทว่ามันคือความเป็นจริงที่อยู่เหนือมิติแห่งกาลเวลาของสรรพสิ่งทั้งปวงสรรพสิ่งทั้งปวงที่ดำรงอยู่ในกาลเวลา. สภาวะสัมบูรณ์ มิใช่สิ่งที่เป็นอนันต์หรือสิ่งที่เป็นข้อจำกัด มิใช่ตัวตนหรือการตระหนักรู้ในตัวตน และมิใช่ชีวิตหนึ่งเดียวหรือรูปแบบการแสดงออกอันหลากหลายของชีวิตนั้น หากแต่เป็นความจริงแท้ที่ครอบคลุมและก้าวพ้นไปเหนือตัวตนและการตระหนักรู้ในตัวตน รวมถึงเหนือชีวิตและรูปแบบการแสดงออกของชีวิต. มันคือต้นธารแห่งจิตวิญญาณที่ผลิบานและจำแนกแยกตัวออกเป็นศูนย์กลางแห่งความเป็นข้อจำกัดอันนับไม่ถ้วน. คำว่าพรหมัน หมายถึง การเจริญเติบโต และการสื่อถึงชีวิต การเคลื่อนไหวและความก้าวหน้า ไม่ใช่ความตาย ความนิ่งสงบระงับ หรือ ความหยุดนิ่ง. ความจริงสูงสุดได้รับการอธิบายว่าเป็นสัต⁰¹ จิต⁰² และอานันท์⁰³ อันได้แก่ การดำรงอยู่ (หรือความมีอยู่จริง) ความรู้สำนึก และความสุขเกษมเปรมปรีดิ์ "ความรู้ พลัง และการกระทำ ล้วนเป็นธรรมชาติของสิ่งนี้." และสิ่งนี้ดำรงได้ด้วยตนเอง.² ในคัมภีร์ไตติรียะ อุปนิษัท กล่าวว่าพรหมันคือการดำรงอยู่ ความรู้สำนึก และการไร้ขอบเขต. พรหมันเป็นความจริงแท้ในเชิงบวก ดังคำกล่าวที่ว่า "สิ่งนั้นสมบูรณ์ สิ่งนี้ก็สมบูรณ์."³ เห็นได้ชัดว่าความจริงสูงสุดนั้นมิใช่เพียงแค่ความคิด หรือพลัง หรือภาวะการดำรงอยู่เพียงใดอย่างหนึ่งเท่านั้น หากแต่เป็นเอกภาพที่มีชีวิตซึ่งผสานรวมแก่นแท้เข้ากับการดำรงอยู่ ผสานอุดมคติเข้ากับความเป็นจริง และผสานความรู้ ความรัก และความงามเข้าด้วยกัน. อย่างไรก็ตาม ดังที่ได้กล่าวไปแล้ว เราสามารถพรรณนาถึงสิ่งนี้ได้เพียงในเชิงปฏิเสธเท่านั้น แม้ว่าตัวมันเองจะมิใช่หลักการที่ว่างเปล่าไร้รูปหรือไม่มีความชัดเจนแน่นอนก็ตาม.
1.
2.

บทที่ 10

สติปัญญาและสัญชาตญาณ

1.
อุดมคติของสติปัญญาคือการค้นพบความเป็นเอกภาพที่ครอบคลุมทั้งผู้รู้ (Subject) และสิ่งที่ถูกรู้ (Object). การมีอยู่ของเอกภาพเช่นว่านี้ถือเป็นหลักการพื้นฐานในการทำงานของตรรกะและการดำเนินชีวิต. การค้นหาเนื้อแท้ของความเป็นเอกภาพดังกล่าวคือเป้าหมายของความพยายามทางปรัชญา. ทว่าภารกิจนี้ย่อมลงเอยด้วยความผิดหวัง เนื่องจากข้อจำกัดโดยธรรมชาติของสติปัญญาที่ไม่สามารถหยั่งถึงภาพรวมทั้งหมดได้.
หมายเหตุ การขยายความ:
^01. สัต (सत् - sat - มีอยู่ ดำรงอยู่ จริง จำเป็น ใช่แล้ว เหมาะสม ดีที่สุด น่านับถือ)
^02. จิต (चित् - cit - ความรู้แจ้ง/สติรู้ตัว)
^03. อานันท์ หรือ อานันทะ (आनन्दम् - ānanda - ความสุขอันล้นพ้น)
ทั้ง ^{01. 02. 03.} ดูเพิ่มเติมได้ใน หมายเหตุ การขยายความ ข้อที่ 2 หน้าที่ 150 ของ 1.008: ปรัชญาแห่งอุปนิษัท 1.
---------------
^1. อุภะยัม สะหะ (उभयम् सह - Ubhayam saha), ทั้งสองอย่างรวมกัน หรือ ทั้งสองสิ่งพร้อมกัน.
^2. คัมภีร์สวยัม-ภู อีศา บรรพที่ 7.
^3. พฤหทารัณยกะ อุปนิษัท บรรพที่ 5 สรรคที่ 1, บรรพที่ 1 สรรคที่ 1.
1.
2.
หน้าที่ 174
สติปัญญา พร้อมด้วยสัญลักษณ์และถ้อยคำที่เป็นเครื่องหมายแบ่งแยกกลุ่ม รวมถึงหลักความเชื่อและธรรมเนียมปฏิบัติทั้งหลายนั้น ลำพังไม่อาจหยั่งถึงความเป็นจริงแท้ได้ ซึ่งเป็นสิ่งที่ "ถ้อยคำทั้งปวงที่กลั่นกรองจากความคิดล้วนต้องหันหนี เพราะไม่อาจเอื้อมถึง."¹
---------------
^1. ไตติรียะ อุปนิษัท บรรพที่ 2 สรรคที่ 4.

3.
2.
1.

back

humanexcellence.thailand@gmail.com

Visit : 7350587