MENU
TH EN

ค. อาณาจักรล้านนา ช่วงที่พม่าปกครอง (พ.ศ.2121 - พ.ศ.2317)

ภาพจาก www.openbase.in.th/node/6406, วันที่สืบค้น 7 พ.ย.2559.

ค. อาณาจักรล้านนา ช่วงที่พม่าปกครอง (พ.ศ.2121 - พ.ศ.2317)01, 06, 07. 08.
First revision: Nov.05, 2016
Last change: Jul.05, 2020
สืบค้น รวบรวม และเรียบเรียงโดย
อภิรักษ์ กาญจนคงคา

     นับเป็นยุคแห่งความอ่อนแอของอาณาจักรล้านนา ซึ่งถูกอาณาจักรตองอู อาณาจักรอยุธยา เข้ามาปกครองสับเปลี่ยนกันไป บางครั้งบางช่วงราษฎรล้านนาก็เจ็บแค้น ช่วงชิงเข้ามาปกครองตนเองได้บ้าง (เทพสิงห์ ปกครองเองเป็นอิสระได้เดือนเดียว)  แต่เป็นช่วงเวลาสั้น ๆ จนกระทั่งราชวงศ์คองบอง (หยองยาน หรือ กงบ่อง หรือ อลองพญา ซึ่งแปลว่า "โพธิสัตว์") ได้สถาปนาอาณาจักรรัตนปุระอังวะ พม่าจึงหันมาปกครองเชียงใหม่โดยตรง.
 
อาณาจักรราชวงศ์ตองอู (พ.ศ.2029-2295)

     เมื่อกรุงศรีอยุธยาแตกครั้งที่ 1 ( 7 สิงหาคม หรือเดือนเก้า พ.ศ.2112 ) พระเจ้าบุเรงนอง แห่งอาณาจักรตองอูได้ทำศึกมีชัยชนะไปทั่วสารทิศ จนได้รับการขนานนามว่าผู้ชนะสิบทิศ พระเจ้าบุเรงนองได้ทำศึกยึดนครเชียงใหม่ไปเป็นประเทศราชได้สำเร็จ รวมทั้งได้เข้ายึดเมืองบริวาร ลูกหลวงไว้ด้วย.
 
พญาเมกุ (พระเจ้าเมกุฎิสุทธิวงศ์)
ใน"รูปลักษณ์ของนัตโยนบะเยง หรือนัตพระเจ้าเมกุฎิสุทธิวงศ์ ตามความเชื่อของชาวพม่า"

     ในช่วงแรกนั้น ทางอาณาจักรตองอูยังไม่เข้ามาปกครองเชียงใหม่โดยตรง เนื่องจากติดพันศึกกับกรุงศรีอยุธยา แต่ยังคงให้พญาเมกุ (พระเจ้าเมกุฎิสุทธิวงศ์) เป็นผู้ปกครองบ้านเมืองตามเดิม และทางเมืองเชียงใหม่จะต้องส่งเครื่องราชบรรณาการให้แก่กรุงหงสาวดี แห่งอาณาจักรตองอู  ต่อมาพญาเมกุคิดตั้งตนเป็นอิสระ ทางพม่าจึงปลดออก และแต่งตั้งมหาเทวีวิสุทธิ ผู้มีเชื้อราชวงศ์มังราย ซึ่งสันนิษฐานว่าอาจเป็นพระมารดาของพญาเมกุ ขึ้นเป็นเจ้าเมืองเชียงใหม่แทน ครั้นเมื่อมหาเทวีวิสุทธิสิ้นพระชนม์ ทางฝ่ายพม่าจึงได้ส่งเจ้านายทางฝายพม่า เข้ามาปกครองแทน โดยมีภารกิจเพื่อดูแลความเรียบร้อยของเมืองเชียงใหม่ เพื่อที่จะเกณฑ์พลชาวเชียงใหม่ และเตรียมเสบียงอาหารเพื่อทำศึกกับกรุงศรีอยุธยา.
 
ลำดับ ภาพ รายพระนาม เริ่มครองราชย์ สิ้นสุดรัชกาล รวมเวลา หมายเหตุ
1    สาวถีนรตรามังซอศรีมังสรธาช่อ (อโนรธาเมงสอ/เจ้าฟ้าสารวตี) (ก) พ.ศ.2121 พ.ศ.2150 29 ปี * พระโอรสในพระเจ้าบุเรงนองกับพระราชเทวี (เชงทเวละ)
2    พระช้อย (สะโดกะยอ) (ข) พ.ศ.2150 พ.ศ.2151 1 ปี * พระโอรสในสาวถีนรตรามังซอศรีมังสรธาช่อ
3    พระชัยทิพ (มองกอยต่อ) (ค) พ.ศ.2151 พ.ศ.2156 5 ปี *  พระโอรสในสาวถีนรตรามังซอศรีมังสรธาช่อ
* พระโอรสในพระช้อย
     พระช้อย (สะโดกะยอ) (ข) พ.ศ.2156 พ.ศ.2158 2 ปี * พระโอรสในสาวถีนรตรามังซอศรีมังสรธาช่อ
* พระเชษฐาในพระชัยทิพ
4    พระเจ้าศรีสองเมือง (ง) พ.ศ.2158 พ.ศ.2174 16 ปี * พระโอรสบุญธรรมในสาวถีนรตรามังซอศรีมังสรธาช่อ
5    พระยาหลวงทิพเนตร พ.ศ.2174 พ.ศ.2198 24 ปี * ทรงเคยเป็นเจ้าเมืองฝางมาก่อน
6    พระแสนเมือง พ.ศ.2198 พ.ศ.2202 4 ปี * พระโอรสในพระยาหลวงทิพเนตร
7    เจ้าเมืองแพร่ พ.ศ.2202 พ.ศ.2215 13 ปี * ทรงเคยเป็นเจ้าผู้ครองนครแพร่มาก่อน
8    อุปราชอึ้งแซะ พ.ศ.2215 พ.ศ.2218 3 ปี * พระโอรสในพระเจ้าอังวะ
9    เจพูตราย พ.ศ.2218 พ.ศ.2250 32 ปี * พระโอรสเจ้าเจกุตรา
10    มังแรนร่า พ.ศ.2250 พ.ศ.2270 20 ปี  
11  เทพสิงห์ พ.ศ.2270 พ.ศ.2270 1 เดือน  ผู้ปกครองเมืองยวม แถบเมืองแม่ฮ่องสอน
12    องค์คำ พ.ศ.2270 พ.ศ.2302 32 ปี  ผู้ปกครองเมืองล้านช้าง
13    องค์จันทร์ พ.ศ.2302 พ.ศ.2304 2 ปี * พระโอรสในองค์คำ
14    เจ้าขี้หุด พ.ศ.2304 พ.ศ.2306 2 ปี * อดีตเจ้าอธิการวัดดวงดี
15    โป่อภัยคามินี พ.ศ.2306 พ.ศ.2311  5 ปี  
16    โป่มะยุง่วน พ.ศ.2311 พ.ศ.2317 5 ปี  

 หมายเหตุ:
     (ก) พระเจ้าสาวถีนรตรามังวอศรีมังสรธาช่อ (Nawrahta Minsaw)02 หรือ อโนรธาเมงสอ หรือ เจ้าฟ้าสารวตี ปฐมราชวงศ์ของชาวพม่าที่ปกครองแคว้นล้านนา ในช่วง พ.ศ.2121 - 2150 (29 ปี) พระองค์เป็นพระราชโอรสในพระเจ้าบุเรงนอง (Bayinnaung of Toungoo) กับพระราชเทวีเชงทเวละ (Htwe Hla) พระองค์ได้ปกครองล้านนา จนกระทั่ง พ.ศ.2127 ครั้นเมื่อสมเด็จพระนเรศวรมหาราช แห่งกรุงศรีอยุธยา ทรงประกาศอิสระภาพจากพม่า ทรงพยายามรวบรวมแผ่นดินอีกครั้ง พระองค์ทรงตีแคว้นล้านนาได้ทั้งหมด ซึ่งเจ้าฟ้าสารวตีต่อสู้ไม่ได้ จึงทรงยอมสวามิภักดิ์เป็นประเทศราชในปี พ.ศ.2139 แต่สมเด็จพระนเรศวรก็ทรงให้ เจ้าฟ้าสารวตีแห่งราชวงศ์ตองอูปกครองต่อไป อย่างไรก็ตาม พระองค์ได้ถวายพระธิดาเป็นบาทบริจาริกาในสมเด็จพระนเรศวรด้วย โดยปรากฎในโคลงบทที่ 21 (เรื่อง มัทรารบเชียงใหม่) ความว่า
     นอเรศขอเจื่องเจ้า          สาวกระสัตร
เทียมแท่นเสวยสมบัติ          โกถเคล้า
แล้วเล่าลูกชายถัด               เป็นแขก เขรยเอย
หวังว่าจักบางเส้า               เล่าซ้ำแถมถม ฯ

     (ข) พระช้อย (Pra Soy) หรือ มองซอยเทา หรือ สะโดกะยอ เป็นกษัตริย์แห่งราชวงศ์ตองอู ที่ปกครองอาณาจักรล้านนา พระช้อยเป็นโอรสพระองค์เล็ก (ข้อมูลยังแย้งกันอยู่ ????) ในเจ้าฟ้าสารวตี หลังจากที่พระบิดาสิ้นพระชนม์แล้ว โอรสทั้งสามพระองค์แย่งชิงราชสมบัติกัน พระช้อยได้ครองราชย์ต่อจากพระบิดา ในปี พ.ศ.2150-2151 (ปีเดียว) และพระช้อยถูกพระชัยทิพ (มองกอยต่อ) (ข้อมูลยังแย้งกันอยู่ ????) พระเชษฐา แย่งราชสมบัติไป แต่พระช้อยก็กลับมาครองราชย์อีกครั้ง (พ.ศ.2156-2158 รวมสองปี). 
ต่อมาเมื่อปลายรัชกาลพระเจ้าอโนเพตลุน (Anaukpetlun - พระราชาแห่งทิศตะวันตก - พระนัดดาของพระเจ้าบุเรงนอง) กษัตริย์แห่งพม่า ได้ยกทัพมายึดเมืองเชียงใหม่ ซึ่งขณะนั้นเป็นเมืองขึ้นของอาณาจักรกรุงศรีอยุธยา พระช้อยถูกจับและถูกประหารเพราะกระทำการอันเป็นทุรยศ แข็งเมือง เมืองเชียงใหม่จึงกลับมาเป็นเมืองขึ้นของพม่าอีกครั้ง.  
     (ค) พระชัยทิพ (มองกอยต่อ หรือ Pra Chaiyathip) เท่าที่สืบค้น ไม่ค่อยมีบทบาทมากนัก.
     (ง) พระเจ้าศรีสองเมือง วีรบุรุษแห่งเมืองนันทบุรี03 ทรงครองราชย์อาณาจักรล้านนา ช่วงปี พ.ศ.2158-2174 ในกำกับของพม่าเป็นระยะเวลา 16 ปี พระองค์เป็นบุตรบุญธรรมของเจ้าฟ้าสารวตี และทรงเป็นเจ้าเมืองน่าน ในช่วงเวลานี้ แผ่นดินอยู่ในรัชสมัยของพระเจ้าสีหสุธรรมราชา04 พระองค์คิดยึดครองล้านนาให้กลับมามีเอกราชอีกครั้ง เจ้าสรีสองเมืองจึงเอาใจออกห่างพม่า จากนั้นพระองค์ก็ถูกจับกุมไปไว้ในนครหงสาวดี.

 

ภาพแม่ทัพพม่าสมัยราชวงศ์อลองพญา (คองบอง หรือ กงบ่อง)


  การปกครองของล้านนาในช่วงเวลาที่พม่ายึดครองจะมีศูนย์กลางอยู่ที่เมืองเชียงใหม่ ซึ่งเป็นเมืองที่ผู้ปกครองพม่าส่งมาทำหน้าที่คอยดูแลเมืองต่าง ๆ นอกจากนี้พม่ายังแต่งตั้งตำแหน่งนาซ้าย นาขวา คอยดูแลและเก็บภาษี ตลอดจนคอยดูแลและควบคุมหัวเมืองต่าง ๆ มิให้ก่อการกบฏ พันธะสำคัญประการหนึ่งของเมืองเชียงใหม่ในฐานะประเทศราช ก็คือต้องเกณฑ์ส่วยจากเมืองต่าง ๆ ส่งไปยังพม่า และเมื่อมีศึกสงครามโดยเฉพาะศึกระหว่างพม่ากับกรุงศรีอยุธยา เมืองเชียงใหม่จะมีหน้าที่ในการเกณฑ์กำลังคนและส่งเสบียง อย่างไรก็ตามอำนาจของพม่าเหนือเมืองเชียงใหม่มิใช่เป็นอำนาจที่ถาวรหรือมั่นคงตลอดเวลา เพราะอาณาจักรพม่าก็มิได้มีความมั่นคงตลอด แต่มีการขึ้นและลงของราชวงศ์ต่าง ๆ อยู่ตลอดเวลาเช่นกัน ซึ่งความวุ่นวายในพม่าจะส่งผลต่อการปกครองของพม่าในล้านนาด้วย ประกอบกับสภาพที่ตั้งของเมืองต่าง ๆ ในล้านนา ตลอดจนระบบพันนาต่าง ๆ ของแต่ละเมืองได้กลายเป็นขุมกำลังที่ดีของเจ้าเมืองในท้องถิ่นที่จะพยายามสร้างสมอำนาจภายในเมืองเสมอมา พม่าจึงไม่สามารถควบคุมหัวเมืองต่าง ๆ ได้ ทำให้ไม่สามารถปกครองเมืองต่าง ๆ ได้อย่างเด็ดขาด ดังนั้นตลอดระยะเวลาที่พม่าปกครองล้านนาจึงเกิดกบฏของเมืองต่าง ๆ เสมอมา

     การกบฏที่เกิดขึ้นในอาณาจักรตลอดมาจึงทำให้ใน พ.ศ.2244 พม่ามีนโยบายที่จะแบ่งแยกการปกครองล้านนาออกเป็นสองส่วน:08.

     ส่วนแรก: แยกเชียงแสนออกมาจากเชียงใหม่ ให้เมืองเชียงแสนขึ้นตรงต่อกรุงอังวะ โดยถือเป็นประเทศราชมณฑลหนึ่ง ประกอบด้วย เมืองกาย เมืองไร เมืองเลน เมืองแหลว เมืองพยาก เมืองเชียงราย และเมืองภูคา
     ส่วนที่สอง: เมืองเชียงใหม่ ประกอบด้วย เมืองในอาณาจักรล้านนาที่เหลือ อาทิ แม่ฮ่องสอน นครลำปาง ลำพูน เมืองแพร่ เมืองน่าน เมืองผาง เมืองสาด เมืองเชียงของ เมืองเทิง เป็นต้น

     ต่อมาพม่าให้เมืองต่าง ๆ คือ เมืองแพร่ เมืองน่าน เมืองนครลำปาง เมืองฝาง เมืองสาด เมืองเชียงของ และเมืองเทิงขึ้นอยู่กับเมืองเชียงแสน แต่การแบ่งแยกเมืองเชียงแสนและเมืองบริวารออกไป ก็ไม่สามารถแก้ปัญหาการกบฏในเมืองต่าง ๆ ได้ เพราะยังมีการกบฏหรือแย่งชิงอำนาจกันอยู่ตลอดเวลา
     ตั้งแต่ครึ่งหลังของ พศว.ที่ 23 เป็นต้นมา มีการแย่งชิงอำนาจกันระหว่างผู้ปกครองระดับท้องถิ่นกันเอง เช่นกรณีของเทพสิงห์ ผู้ปกครองเมืองยวมเข้าแย่งชิงเมืองเชียงใหม่จากผู้ปกครองพม่า และภายหลังก็ถูกเจ้าองค์คำจากเมืองล้านช้างเข้ามาแย่งชิงเมืองอีกต่อหนึ่ง เทพสิงห์จึงร่วมมือกับเจ้าเมืองน่านที่จะยึดเมืองเชียงใหม่กลับคืนมา แต่ไม่ประสบผลสำเร็จ ดังนั้นเจ้าองค์คำจึงสามารถปกครองเมืองเชียงใหม่สืบมา เมื่อเจ้าองค์คำถึงแก่พิราลัยก็เกิดศึกแย่งชิงเมืองภายในเมืองเชียงใหม่ จึงเป็นเหตุให้พม่ายกกองทัพมายึดครองเมืองเชียงใหม่ได้อีกครั้งใน พ.ศ.2306 และใช้ล้านนาเป็นฐานกำลังสำคัญในการยกกองทัพเข้าตีกรุงศรีอยุธยา.

 

 

ที่มา คำศัพท์ และคำอธิบาย:
01. ใช้กรอบข้อมูลหลักมาจาก.  th.wilipedia.org/wiki/รายนามพระมหากษัตริย์ล้านนา, วันที่สืบค้น 7 พ.ย.2559.
02. จาก. th.wikipedia.org/wiki/สาวถีนรตรามังวอศรีมังสรธาช่อ, วันที่สืบค้น 12 พ.ย.2559.
03. ปรับปรุงจาก. historicallanna01.blogspot.com/2011/04/blog-post_24.html, วันที่สืบค้น 26 พ.ย.2599.

นัดจินหน่อง อุปราชตองอู (รับบทโดย น.อ.จงเจต วัชรานันท์) ในภาพยนตร์ชุด "ตำนานสมเด็จพระนเรศวร"
 

04. มีประเด็นข้อมูลที่น่าสนใจ พระเจ้าสีหสุธรรมราชา หรือ สิริสุธรรมราชา (Thiri Thudhamma Yaza)  คือ นัดจินหน่อง หรือ นัตชิงหน่อง (Natshinnaung) เป็นโอรสของพระเจ้าบุเรงนองที่ประสูติกับพระนางราชเทวี (Yaza Dewi) หนึ่งในสามมเหสีใหญ่ของพระเจ้าบุเรงนอง ประสูติเมื่อ พ.ศ.2104 อายุน้อยกว่าพระนเรศวร์ประมาณ 5 ปีนั้น นับเป็นบุคคลสำคัญคนหนึ่งในประวัติศาสตร์สมัยนั้น เพราะเป็นทั้งนักรบและกวีที่มีชื่อเสียงของพม่า เคยทำสงครามกับสมเด็จพระนเรศวร์หลายครั้ง และที่สำคัญคือเป็นผู้ลอบปลงพระชนม์พระเจ้านันทบุเรง (อ้างจากบทความใน Facebook "วิพากษ์ประวัติศาสตร์" วันที่สืบค้น 27 พ.ย.2559).
05.  จาก. "ประวัติศาสตร์ล้านนา" โดย ศาสตราจารย์เกียรติคุณ สรัสวดี อ๋องสกุล, ISBN 978-616-18-0026-0, สำนักพิมพ์อมรินทร์ พิมพ์ครั้งที่ 10 พฤศจิกายน 2557.
06.  จาก. "ประวัติศาสตร์และศิลปะล้านนา", ศาสตราจารย์เกียรติคุณ สุรพล ดำริห์กุล, ISBN 978-616-7767-98-7, สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, นนทบุรี, พิมพ์ครั้งที่ 1 มีนาคม 2561.                                        
07.  จาก. "คู่มือนำชมศิลปกรรมโบราณในล้านนา", ศาสตราจารย์ ดร.ศักดิ์ชัย สายสิงห์, ISBN 978-616-465-036-7, สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, นนทบุรี, พิมพ์ครั้งที่ 1 มีนาคม 2563.
08.  จาก. สำนักนายกรัฐมนตรี, ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่, คณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์, (พระนคร : โรงพิมพ์สำนักนายกรัฐมนตรี, 2514), หน้า 84.

 


 

info@huexonline.com