MENU
TH EN

ก. บทนำ: อาณาจักรกรุงศรีอยุธยา

ภาพวัดมงคลบพิตรก่อนบูรณะ, ที่มา: preciousgang.blogspot.com, วันที่สืบค้น 15 มีนาคม 2561.
[ส่วนภาพที่เป็น Title Thumbnail ก่อนเข้ามาในห้องนี้ ภาพเจดีย์เดิมสามองค์วัดพระศรีสรรเพชญ์ก่อนบูรณะ มาจาก: www.bloggang.com,
วันที่เข้าถึง 13 มีนาคม 2561, เป็นภาพที่ถ่ายในปี พ.ศ.2498] 
 
First revision: Mar.15, 2018
Last revision: Aug.22, 2019
 
ก. บทนำ: อาณาจักรกรุงศรีอยุธยา
 
ภาค 1: หลักฐานที่ใช้ในการศึกษาประวัติศาสตร์สมัยอยุธยา:
     ด้วยเมื่อคราวเสียกรุงศรีอยุธยา พ.ศ.2310 หลักฐานประเภทเอกสารสูญหายไปเป็นจำนวนมาก กล่าวกันว่าเอกสารที่หลงเหลือมาถึงปัจจุบัน มีเพียง 1 ใน 10 เท่านั้น แต่ก็ยังโชคดีที่มีเอกสารจากชาวต่างประเทศมาช่วยไว้มาก โดยเฉพาะชาวยุโรปที่เคยเข้ามาในกรุงศรีอยุธยา จึงสามารถศึกษาประวัติศาสตร์สมัยอยุธยาตอนกลางและตอนปลายได้มากขึ้น โดยอาศัยหลักฐานจากต่างประเทศเหล่านี้. 
     การใช้หลักฐานภาษาต่างประเทศนั้น ในด้านหนึ่งถือว่าเป็นข้อดีเพราะสามารถตรวจสอบหลักฐานที่เป็นอิสระจากกันได้มากขึ้น แต่ยังคงมีปัญหาเรื่องความถูกต้องของการบันทึกหลักฐานซึ่งเกี่ยวข้องกับวัฒนธรรม อคติ และความรู้จริงเกี่ยวกับเรื่องที่บันทึก หากจะนำหลักฐานไปใช้จึงต้องผ่านกระบวนการวิพากษ์เพื่อให้ได้ข้อมูลที่ใกล้เคียงกับความเป็นจริงมากที่สุด จึงกล่าวได้ว่า การขาดหลักฐานเป็นข้อจำกัดของการศึกษาประวัติศาสตร์สมัยอยุธยา.
     จากการศึกษามาใคร่ขอแบ่งหลักฐานให้เข้าใจได้ง่าย ๆ ออกเป็น
     หนึ่ง) หลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษร และ
     สอง) หลักฐานที่ไม่เป็นลายลักษณ์อักษร


     หนึ่ง) หลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษร มีทั้งที่เป็นหลักฐานเอกสารของไทย และหลักฐานเอกสารภาษาต่างประเทศ
     หลักฐานเอกสารของไทย ส่วนใหญ่เป็น:
  • พระราชพงศาวดาร04
  • พงศาวดาร05
  • คำให้การฉบับต่าง ๆ 
  • กฎหมายตราสามดวง 

    หลักฐานเอกสารภาษาต่างประเทศ อาทิ:
  • หนังสือชุดบันทึกเรื่องสัมพันธไมตรีระหว่างประเทศไทยกับนานาประเทศ
  • เอกสารฮอลันดาสมัยกรุงศรีอยุธยา
  • บันทึกประวัติศาสตร์อยุธยาของ ฟาน ฟลีต
  • ประวัติศาสตร์แห่งพระราชอาณาจักรสยาม
  • สำเภาสุลัยมาน

     สอง) หลักฐานที่ไม่เป็นลายลักษณ์อักษร   
     อาทิ: โบราณสถาน โบราณวัตถุ วัง ป้อม วัด สถูป เจดีย์ โบสถ์ วิหาร เครื่องทองและเครื่องประดับ เรือในขบวนพยุหยาตราชลมารค ฯลฯ เครื่องปั้นดินเผา เครื่องสังคโลก ร่องรอยของอาหารและเครื่องใช้ที่หลงเหลืออยู่ในเรือ ฯลฯ
  • แผนที่กรุงศรีอยุธยาของนานาประเทศ (พม่า และชาวตะวันตก)
  • แผนที่แม่น้ำเจ้าพระยา (เช่นในหนังสือจดหมายเหตุ ลาลูแบร์ ที่บอกชื่อสถานที่ริมฝั่งน้ำ)

ข้อด้อยของหลักฐานประเภทพระราชพงศาวดาร
หลักฐานประเภทพระราชพงศาวดารมีข้อด้อยอยู่หลายประการ คือ
     ประการแรก เป็นหลักฐานที่เขียนขึ้นหลังเหตุการณ์เป็นเวลานาน ทำให้ความน่าเชื่อถือลดลง แม้แต่ พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์ ซึ่งถือว่าเชื่อถือได้มากที่สุด ก็เขียนขึ้นในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ส่วนพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับอื่น ๆ ยิ่งเขียนขึ้นหลังจากนั้นมาก.
     ประการที่สอง พระราชพงศาวดารถูกชำระหลายครั้งและไม่ทราบว่าชำระส่วนใดบ้าง ทั้งนี้อาจเป็นไปได้ว่ามีการชำระเพราะต้องการ "สร้าง" ประวัติศาสตร์ให้เป็นไปตามความต้องการของผู้มีอำนาจ.
     ประการที่สาม การที่เนื้อความหรือแก่นของเรื่องเขียนเพื่อเทิดพระเกียรติพระมหากษัตริย์ จึงละเลยการกล่าวถึงราษฎรในสังคม.



พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับต่าง ๆ
     ส่วนใหญ่มักผ่านการ "ชำระ" โดยผู้ชำระไม่บอกว่าชำระเรื่องใดบ้าง ทุกฉบับเขียนขึ้นหลังเกิดเหตุการณ์ในเนื้อหาเดียวกันเป็นเวลานาน บางฉบับเขียนขึ้นเพื่อรับใช้อำนาจใหม่ที่ขึ้นมาแทนที่อำนาจเก่าสมัยอยุธยา และพงศาวดารก็มีการคัดลอกต่อ ๆ กันมา พระราชพงศาวดารสมัยอยุธยามีหลายฉบับดังนี้

     1. พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์ (บ้างก็เรียก พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์)
 

"Luang Prasoet Chronicle of Ayutthaya", ที่มา: commons.wikimedia.org, วันที่เข้าถึง 21 สิงหาคม 2562.
 
     เป็นพระราชพงศาวดารฉบับที่ได้ชื่อว่าแม่นยำมากที่สุดและเชื่อว่าไม่ผ่านการชำระ บันทึกเหตุการณ์สมัยอยุธยาตั้งแต่ก่อนการสถาปนากรุงศรีอยุธยาถึงรัชกาลสมเด็จพระนริศ หรือ พระนเรศมหาราช พ.ศ.2147 สมเด็จพระนารายณ์มหาราช โปรดให้รวบรวมพระราชพงศาวดารฉบับนี้จาก จดหมายเหตุโหร และเอกสารต่าง ๆ จากหอหนังสือเมื่อ พ.ศ.2223.
     พระราชพงศาวดารฉบับนี้ได้ชื่อตามหลวงประเสริฐอักษรนิติ์ (แพ ตาละลักษณ์ เปรียญ) ผู้พบสมุดไทยต้นฉบับจากมู่บ้านแห่งหนึ่งและนำมามอบให้หอสมุดวชิรญาณเมื่อวันที่ 19 มิถุนายน 2450.
     เนื้อหาของพระราชพงศาวดารที่พบนี้ยังไม่ครบถ้วน เข้าใจว่าเนื้อความคงจะขาดไปหรืออาจจะมีอีกสักเล่มหนึ่ง เพราะกล่าวถึงเหตุการณ์ พ.ศ.2147 เมื่อสมเด็จพระนเรศหรือพระนริศมหาราช ยกพยุหยาตราชลมารค จากป่าโมกและทำพิธีตัดไม้ข่มนามที่ ต.เอกราช ตั้งทัพชัยที่ ต.พระหล่อ และเสด้จพระราชดำเนินถึงเมืองหลวง ต.ทุ่งดอนแก้ว โดยไม่ได้กล่าวถึงผลของการสงครามในครั้งนี้ ลักษณะการบันทึกเป็นแบบสังเขป คือกล่าวโดยสรุป สั้น และกระชับแต่ได้ใจความ.

     2. พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหอสมุดวชิรญาณ เลขที่ 222, 2/ก 125 จ.ศ.845-846  


ที่มาของข้อมูลและคำอธิบาย:
01.  ประวัติศาสตร์สมัยอยุธยา: ชุดถาม-ตอบเสริมความรู้สาระประวัติศาสตร์, ผศ.ดร.วรางคณา นิพัทธ์สุขกิจ, สำนักพิมพ์สารคดี, พิมพ์ครั้งที่ 1, มี.ค.2560.
02.  อยุธยา: จากสังคมเมืองท่านานาชาติ สู่มรดกโลก ประวัติศาสตร์ ศิลปกรรม วิถีชีวิต วัฒนธรรม ภูมิศาสตร์, กำพล จำปาพันธ์, สำนักพิมพ์มิวเซียมเพรส, พิมพ์ครั้งที่ 1, ต.ค.2559.
03.  รู้เรื่องพระพุทธรูป: ที่มา คติความหมาย ศิลปกรรม ทุกยุคทุกสมัย, รศ.ดร.รุ่งโรจน์ ธรรมรุ่งเรือง, สำนักพิมพ์ อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง, พิมพ์ครั้งที่ 3, กรกฏาคม 2560.
04.  พระราชพงศาวดารเป็นงานวรรณกรรมทางประวัติศาสตร์ที่กษัตริย์ได้ให้บันทึกหรือรวบรวมเรื่องราวในราชอาณาจักร จึงเป็นงานเขียนเพื่อเทิดพระเกียรติทางอ้อม จิตร ภูมิศักดิ์ กล่าวว่า พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาเป็นเพียงบันทึกเรื่องประวัติของราชวงศ์ที่ครองกรุงศรีอยุธยาเท่านั้น จุดมุ่งหมายของการจดจึงไม่ได้มุ่งหมายที่จะจดพัฒนาการแห่งสังคมไทยในรับเอกภาพทั้งมวลตามแบบของประวัติศาสตร์

ตัวอย่างจาร จารึก สมุดไทยดำ, ที่มา: kingkarnk288.wordpress.com, วันที่สืบค้น 12 สิงหาคม 2561.
     ต้นฉบับสมุดไทยดำ บันทึกเรื่องราวพระราชพงศาวดารฉบับต่าง ๆ เป็นเอกสารลายลักษณ์อักษรภาษาไทยรูปแบบหนึ่ง

05.  พงศาวดารแตกต่างกับพระราชพงศาวดาร คือ พงศาวดารเน้นเรื่องราวของเมืองต่าง ๆ ที่อยู่ภายใต้ราชอาณาจักร เช่น สงขลา ปัตตานี ฯลฯ และเมืองที่เป็นเพื่อนบ้าน เช่น พม่า มอญ ญวน ฯลฯ ส่วนพระราชพงศาวดาร เน้นการเขียนเรื่องราวของกษัตริย์ที่ศูนย์กลาง คือที่กรุงศรีอยุธยาและกรุงเทพฯ. 
info@huexonline.com